Terug bij 1917

IN DRIE WEKEN is de wereld veranderd. Morgen is het drie weken geleden dat zich wat schimmige heren aan de deur van Michail Gorbatsjovs datsja op de Krim vervoegden en een reeks gebeurtenissen op gang werd gebracht die geen thrillerschrijver zich had kunnen indenken: een staatsgreep mislukte, de geschiedenis sloeg op hol en nog geen drie weken later heeft de Sovjet-Unie zelf afgerekend met zeventig jaar dictatuur, marxisme en imperiale expansiedrang. Niet Hitlers legers, niet Amerikaanse kernwapens, niet Chroesjtsjovs hervormingsdrang, maar interne economische, politieke en ideologische erosie hebben een eind gemaakt aan een systeem dat, meer dan wat dan ook, het beeld van onze eeuw heeft bepaald.

Zo staat het wereldrijk weer waar het in februari 1917 stond: een totalitair bewind wordt afgebroken, alles is voorlopig, alles moet anders. Er is hoop. De Baltische onafhankelijkheid is erkend; de rechten van de mens worden op een geheel nieuwe basis gerespecteerd; het lidmaatschap van de Sovjet-Unie en het lidmaatschap van de economische unie zijn gebaseerd op vrije wil; de nieuwe decentralisatie is authentiek door het gegarandeerde medebeslissingsrecht van de republieken en van de autonome gebieden in Rusland. De Sovjet-Unie wordt een burgerlijke samenleving, een rechtsstaat. Het democratische fatsoen heeft zijn grootste zege in een halve eeuw geboekt.

MAAR DE GESCHIEDENIS is gierig met garanties. Hoop was er ook in februari 1917. In oktober van datzelfde jaar werd een staatsgreep gepleegd en werd de basis gelegd voor het totalitaire systeem dat pas nu wordt afgeschaft. Er zijn anno 1991 bij alle hoop ook ontwikkelingen die de euforie zouden moeten temperen.

Scepsis blijft geboden omdat niet elke democratisch gekozen leider een democratische leider is. Boris Jeltsin is naar een ongekende populariteit gedreven door zijn jarenlange verzet tegen het systeem en door zijn onmiskenbare moed tijdens de staatsgreep. Of hij, wanneer de euforie is vervlogen en de problemen zich aandienen, de democraat is die hij voorgeeft te zijn dan wel een autoritaire leider in de onheiligste Russische tradities, zal nog moeten blijken. In Georgië is president Zviad Gamsachoerdia - een ex-dissident - al maanden bezig de Russische minderheid te verdrijven, de Osseten en Abchaziërs het leven zuur te maken en de oppositie met dictatoriale hand tot zwijgen te brengen. In Moldavië ligt de nieuwe onafhankelijke republiek alweer volop overhoop met de Russische en de Gagaoezische minderheden en in Rusland hebben nationalisten, die al jaren het ideologische vacuüm trachten te vullen met hun eigen Groot-Russische gedachtengoed, de wind in de zeilen - een ontwikkeling die de joodse emigratie in een hogere versnelling heeft gebracht.

ZO KAN HET WEGVALLEN van de almacht van het centrum ook leiden tot nieuwe dictaturen op republikeinse of lokale schaal, tot nieuwe problemen tussen meerderheden en minderheden, tot het vereffenen van oude rekeningen. De economische problemen zullen de komende jaren alleen maar groter worden en de democratie zal nog heel lang een couveusekind blijven.

De Sovjet-Unie is weer terug bij februari 1917: de sprong naar de democratie is in veel opzichten een sprong in het duister. Er is gebroken met het verleden. Die breuk is even radicaal als drastisch, even dramatisch als indrukwekkend. Maar in de praktijk is het aantal problemen - economisch, politiek, etnisch - eerder gegroeid dan afgenomen in vergelijking met drie weken geleden, en het zal waarschijnlijk nog geruime tijd blijven groeien.