SAHEL

Greenwar, environment and conflict redactie Olivia Bennett 156 blz., The Panos Institute 1991, f 33,95 ISBN 1 870670 23 X

Waarom heerst er in het Afrikaanse Sahel-gebied zo vaak honger en waarom zijn er daar zoveel oorlogen? Deze twee verschillende zaken hebben volgens Greenwar, environment and conflict veel met elkaar te maken. Het blijkt dat de schaarse hoeveelheid bestaansmiddelen onder de bevolking veel onderlinge concurrentie veroorzaakt, die niet zelden uitloopt op gewapende conflicten. De snelle achteruitgang van het milieu in de Sahel maakt de situatie alleen maar ernstiger.

De Sahel, dat letterlijk grens of kust betekent, kent al eeuwen lang een systematisch tekort aan bestaansmiddelen. Jaarlijks valt hier slechts tussen honderdvijftig en zeshonderd millimeter regen. De honderdtwintig miljoen inwoners van de negen Sahellanden hebben met dit gegeven moeten leren leven. Tot voor betrekkelijk kort lukte dat ook dankzij een symbiose van landbouwers en rondtrekkende herders met kudden vee. In de droge perioden lieten boeren de dieren op hun land de stengels en de restanten van de landbouwgewassen opeten. In ruil daarvoor bemestten de dieren het land. Deze samenwerking leverde beide partijen voordeel op, ondanks het feit dat deze ”harmonie' wel eens werd verstoord.

De laatste honderd jaar kreeg de landbouw in de Sahel een steeds dominantere plaats toebedeeld boven de veeteelt. De vaak jonge regeringen van de Sahellanden beschouwden de rondtrekkende nomaden als een lastig element in hun poging om hun onderdanen te beheersen. Om de herders tot een meer gevestigd leven te dwingen, werden zij steeds vaker afgeschilderd als primitief en inefficiënt: zij zouden met hun kudden de gewassen vernietigen. De landbouw werd daarentegen door de verschillende regeringen als modern en produktief beschouwd. De landbouw diende beter de belangen van de staat omdat export van gewassen buitenlandse valuta opleverde. Dat de regeringen met de eenzijdige promotie van de landbouw over het hoofd zagen welke nuttige functie de veeteelt in relatie tot de landbouw had, is kort geleden uit een onderzoek van landbouwdeskundigen gebleken.

De opkomst van de gemechaniseerde landbouw in het begin van deze eeuw en de daarmee onvermijdelijke schaalvergroting scherpte de tegenstellingen tussen veehouders en landbouwers aan. Land dat traditioneel werd gebruikt om de kudden vee te laten grazen, werden door landbouwers gecultiveerd. Wanneer de dieren nu naar een andere streek trekken, worden ze gehinderd door al dan niet omheinde landbouwgronden. Veel herders waren gedwongen waren ander werk te zoeken, bij voorbeeld bij de landbouwers. Anderen zochten hun toevlucht tot een bandietenbestaan.

De vele oorlogen in de Sahel, niet alleen tussen bevolkingsgroepen, maar ook tussen staten maken de cirkel rond. De achteruitgang van het milieu veroorzaakt spanningen en leidt in sommige gevallen tot oorlog. Maar oorlogen hebben op hun beurt een verwoestende werking op het milieu.

Een ecologisch herstel zal een noodzakelijke voorwaarde blijken voor het voorkomen van spanningen. Het is echter op dit punt dat Greenwar enigszins teleurstelt. Niet het bedenken van een oplossing is het grootste probleem, maar eerder het bedenken van een geschikte strategie om de oplossing te bereiken. Daarover had ik graag wat meer gelezen.