Ontwaakt uit een boze droom; Sovjetkenner Richard Pipes over de val van een dictatuur

Richard Pipes, Amerikaans historicus en politiek adviseur, was de man achter president Reagan's denkbeeld van de Sovjet-Unie als "evil empire'. Gezien de recente veranderingen lijkt Pipes steeds meer gelijk te krijgen. Zelfs in het land waar hij al die jaren zo grimmig over geschreven heeft, kunnen zijn boeken nu verschijnen. Maar het zijn niet alleen de Sovjet-burgers die het licht moesten leren zien: "Mensen als Kissinger hadden niet het flauwste benul van de Sovjet-Unie en de Russische geschiedenis.'

In het zomerhuis van Richard Pipes, hoog in de bergen boven een blauw spiegelend meer met zeilboten in de prachtige deelstaat New Hampshire, heerst sinds de mislukking van de Sovjetcoup een overwinningsroes. De middagzon schijnt naar binnen en Pipes zit in zijn witte, lange tennisbroek met de rug naar het adembenemende uitzicht en niet ver van de boekenkast met een twintigtal Russischtalige delen van de complete werken van Lenin. De telefoon gaat voortdurend en het lijkt alsof de journalisten hem speciaal voor de Sovjet-Wende komen feliciteren. ""Het is natuurlijk ook te danken aan het goede beleid van president Reagan'', zegt de voormalige adviseur van het Witte Huis met zijn melodieuze Poolse intonatie tegen een van de opbellers. Als plichtsgetrouw en gezaghebbend Sovjethistoricus van de Harvard-universiteit verzuimt hij niet om een aantal andere oorzaken van de omslag in de Sovjet-Unie op te sommen.

Het tij is gekeerd voor Richard Pipes, vroeger bekend als de grootste havik onder de Amerikaanse academici. De meeste Koude-Oorlog-filosofen in Washington vervelen zich nu, want er is geen vijand meer over, maar Richard Pipes, de man achter de denkbeelden van president Reagan over de Sovjet-Unie als evil empire, heeft het drukker dan ooit. Op zijn 68ste ziet hij zijn faam na het optrekken van het ijzeren gordijn ook aan de andere kant groeien. Deze week onderhandelt hij in Moskou met een uitgever over de Russische uitgave van zijn eerste boek uit 1954 over de nationaliteitenkwestie in de Sovjet-Unie. Zijn unieke, 944 pagina's tellende standaardwerk over de Russische revolutie (1990) wordt vertaald en komt volgend jaar in grote oplage uit. De Sovjet-Unie verlangt naar dit boek, waarin Lenin wordt afgeschilderd als een kille, verbitterde en wrede man die voor niets terugdeinsde om aan de macht te komen. Voor de revolutie was hij volgens Pipes een geldaftroggelaar en een lafaard die de opruiing aan anderen overliet als het gevaarlijk werd. De echte revolutie vond volgens Pipes in februari 1917 plaats, terwijl de veelgeroemde oktoberrevolutie niet meer dan een geheime coup was onder leiding van Lenin. ""Men kan hier, niet alleen in principe maar ook in praktisch detail, Stalins rijk van concentratiekampen zien: het verschilde slechts in afmetingen van dat van Lenin'', is zijn conclusie over de periode vlak na 1917. Het Sovjetblad Izvestia bracht vorig jaar een lovende recensie over The Russian revolution. Ook Amerikaanse Sovjetspecialisten, van links tot rechts, prezen Pipes' kundigheid.

In september verschijnt in de Sovjet-Unie zijn boek uit 1974 Russia under the old regime. Pipes had het op eigen kosten laten vertalen in het Russisch en laten circuleren in de illegale samizdat-pers. Nu maken zijn boeken een legale triomftocht. ""Zulk werk bestaat niet in de Sovjet-Unie'', zegt hij. ""Tot voor kort konden Sovjethistorici nooit de geschiedenis van de Russische revolutie schrijven. Nu kan het, maar je hebt er al die jaren voor nodig die ik had''.

Onnozelen van geest

Pipes heeft veertig jaar aan zijn boek gewerkt. De meeste bronnen van The Russian revolution waren in Amerika te vinden. Als de rijke Harvard-bibliotheek de documenten en publikaties uit die tijd niet bezit, dan is er altijd nog de bibliotheek van het Hoover-instituut, verbonden aan de universiteit van Stanford, die zelfs door Russen vaak wordt geraadpleegd. Pipes' brede, gedetailleerde relaas over de revolutionaire periode, die volgens hem van 1905 tot 1922 loopt, is in meeslepende stijl geschreven. Net zoals de andere bekende Amerikaanse historicus, George Kennan, probeert Pipes zich in de persoonlijkheden uit die tijd in te leven.

Zijn visie op Lenin, die hij vergelijkt met Hitler, is nauwelijks nog omstreden in een Sovjet-Unie waar de standbeelden van de revolutionaire voormannen van de sokkels storten. ""Waarschijnlijk sluiten ze het Lenin-mausoleum, verwijderen ze zijn lichaam en begraven ze het'', zegt Pipes. ""Lenin en de valse cultus om hem heen worden veracht door de meeste Russische intellectuelen. Weinig mensen, wier mening ik respecteer, zijn het met mij oneens. De communisten bleven Lenin maar ophemelen en toen begonnen de onnozelen van geest het te geloven, zoals ze in ikonen geloven. In het Westen werd ik altijd scherp aangevallen voor mijn kritiek op Lenin maar dat kunnen ze moeilijk volhouden, nu in de Sovjet-Unie de portretten van Lenin worden stukgeslagen en de naam Leningrad waarschijnlijk wordt veranderd in Sint Petersburg. In China was de enige persoon die ik een Mao-speldje zag dragen een Nederlander. Het is een fantasie, die je erop na kunt houden als je 1000 mijl verderop woont.''

""Wie kritiek heeft op mijn portret van Lenin, moet andere bewijsmiddelen aanvoeren en die zijn er niet, op te verwaarlozen uitzonderingen na. Zo smokkelde iemand 21 jaar geleden uit de Sovjet-Unie een bevel van Lenin om de kerk te vervolgen. Toen in maart 1922 velen van de honger stierven, zei Lenin dat het tijd werd om de kerk aan te vallen. De kerk zou al haar goud en zilver aan de partij moeten overhandigen. "Natuurlijk gebruiken we het niet voor de verlichting van de hongersnood maar we doen net alsof het zo is. De boeren zullen niet tegen ons zijn', redeneerde Lenin. Het was een uiterst wreed document. Ik ben ervan overtuigd dat Lenin bevel gaf om de familie van de tsaar te vermoorden. We hebben 99 procent bewijs maar niet het document zelf.

""Nu de communistische partij buiten de wet is gesteld, net als de nazi's vroeger, kan ze niet langer haar archieven verdedigen. Ze moeten nu openbaren wat ze altijd geheim hebben gehouden. Die verzamelde werken van Lenin waren er alleen maar voor de Lenincultus. Wat daaraan bijdroeg, publiceerden ze.''

Haatcampagnes

Richard Pipes komt zelf uit Oost-Europa. Hij werd in 1923 geboren in Pools Silezië in een welgesteld joods gezin. Op zijn vijfde verhuisde hij naar Warschau. In het Polen van Jozef Pilsudski was het volgens Pipes goed toeven voor geassimileerde joden zoals hij. Na 1935, toen de nazi's ook haatcampagnes in Polen financierden, werd het moeilijker. In 1939, kort nadat de nazi's Polen hadden veroverd wist het gezin op vervalste identiteitspapieren te ontkomen. Na een tussentijds verblijf in Italië vertrokken ze naar de Verenigde Staten. Daar begon de 17-jarige Pipes te studeren aan een klein presbyteriaans college in Ohio en hij was verbaasd over de onwetendheid van zijn Amerikaanse medestudenten over wat er in Europa gaande was. ""Zij hadden niet het geringste benul van wat er gaande was. Ze geloofden niets van wat ik vertelde over de wreedheden van de nazi's en vergeleken het met de propaganda uit de Eerste Wereldoorlog. Ze wilden uit de oorlog blijven. Als je uit Midden Europa komt, dan begrijp je de agressie van een regime, niet als je in Kansas woont.

""Communisme en nazisme waren even wreed. Er zijn natuurlijk nuanceverschillen maar Lenin is vergelijkbaar met Hitler en de chef van de geheime dienst Dzerzjinski met Himmler. Lenin gaf de bevelen en Dzerzjinski voerde de slachtingen uit. De afschuw van de nazi's was groter, omdat iedereen wist wat ze deden. Toen Amerikaanse soldaten de Duitse vernietigingskampen betraden, zagen ze bergen lijken. Er zijn nog nooit Amerikaanse soldaten in Russische kampen geweest. Niemand weet over de gruwelijkheden van het Chinese communisme.

""De Russen waren grover en minder systematisch en koelbloedig-industrieel dan de Duitsers. Het heeft met culturele verschillen te maken. Russen telden geen lijken en verwijderden geen gouden tanden en ze discrimineerden niet in hun moordzucht. Er was minder antisemitisme. Mensen moesten zich in Rusland dood werken in kampen. Als ze minder werkten, werd hun rantsoen verlaagd en zo ontstond een vicieuze cirkel. Bij de eerste hongersnood ten gevolge van de revolutie stierven 5,2 miljoen mensen. Bij de tweede hongersnood, opzettelijk veroorzaakt door Stalin, stierven 7 miljoen mensen. De aantallen slachtoffers waar we niets van weten moeten in de tientallen miljoenen lopen.

Internationalistisch

""Hitler heeft veel van Lenin geleerd. Hitlers sociale revolutie was geïnspireerd door het communistische model. De nazi's leerden ook van de communisten hoe ze het volk moesten manipuleren. Ik vond een hoofdartikel in het naziblad Völkische Beobachter onder de titel "Hitler, der neue Lenin'. Zij zagen de parallellen. En Goebbels zag als enig verschil dat het nazisme nationalistisch was en het communisme internationalistisch. Nazisme had meer aantrekkingskracht dan de mensen zich realiseren maar het had nooit zoveel succes als communisme, want dat had een egalitair internationalistisch karakter. Het nazisme was als rassenleer per definitie beperkt tot enkelen. Maar als historische typen gedragen communisme en nazisme zich hetzelfde: zeer destructief. In mijn komende boek Russia under the new regime vergelijk ik fascisme, nazisme en communisme.

""Mao vond Hitler een ware revolutionair. Stalin had veel bewondering voor Hitler. Ook toen Lenin leefde, werd er veel samengezworen met pronazi-elementen. Ze hadden de zelfde vijand: de liberale, democratische staat. De Russen werkten mee met Duitsland om de door het Versaillesverdrag opgelegde wapenbeperkingen te ontlopen. De Duitsers bouwden fabrieken voor tanks, vliegtuigen en gifgas in de Sovjet-Unie. In ruil daarvoor mochten Russische generaals aan de Duitse staatsschool studeren.

""De nazi-elite en de communistische elite lijken sterk op elkaar. Theorie is niet belangrijk. Hitler heeft nooit Rosenburgs Mythe van de 20ste eeuw gelezen. Denk je dat Marx een grote rol heeft gespeeld? Lenin zei in 1921 dat hij niet geloofde in een Russisch proletariaat, omdat het niet revolutionair was. Dat is toch de grootste ketterij tegen Marx? Alleen argumenten, die Lenins macht vergrootten, telden.

""De grote utopische fantasieën zijn nu overal in diskrediet gebracht, zeker in Europa. Het is voor dictators moeilijk geworden om de mensen met communistische ideeën achter zich te krijgen. Dat is passé. Die paar overblijfselen in Cuba en Vietnam zijn niet belangrijk.''

De bom

Meer omstreden dan Pipes' rol als academicus is zijn betrokkenheid bij de Amerikaanse buitenlandse politiek sinds de jaren zeventig. Hij viel toen wat hij noemt "de nonsens van de detente' aan. Hij bestreed de visie dat landen die met hun kernwapens de wereld kunnen vernietigen ondanks hun onverenigbare politieke systemen onderling contact moeten zoeken en hij verzette zich tegen wapenbeheersing. Volgens Pipes dient de bom voor de Sovjet-Unie louter tot bluf en chantage. ""De bom is voor het buitenland wat de KGB voor het binnenland is. Mensen als Kissinger praatten alsof ze het wisten en hadden niet het flauwste benul van de Sovjet-Unie en de Russische geschiedenis'', zegt hij.

Een toespraak van Pipes begin jaren zeventig trok de aandacht van de toenmalige Democratische senator Henry Jackson, een havik uit de deelstaat Washington. Hij werd uitgenodigd om Jackson te adviseren en hij werd lid van de "Committee on the present danger', die waarschuwde tegen de Sovjetdreiging. In 1976 werd hij voorzitter van Team B dat een alternatieve beoordeling moest geven van de militaire Sovjetdreiging. De omstreden conclusie van Team B was dat de Sovjet-Unie een kernoorlog wilde winnen, als het daartoe zou komen. Dat is anders dan de in toen in Amerika geldende leer van de "Mutual Assured Destruction', volgens welke er geen winnaars zijn in het geval van kernoorlog.

Pipes erkent dat zijn politieke geschriften over actuele zaken geen wetenschappelijke waarde hebben. Hij ziet zijn bemoeienissen met hedendaagse politiek als "roeping' niet als "intellectuele belangstelling'. Zijn artikelen over de huidige ontwikkelingen in de Sovjet-Unie schrijft hij op instinct. ""Ik heb nooit college gegeven over eigentijdse zaken'', zegt hij. ""Al mijn serieuze boeken gaan over geschiedenis. Over hedendaagse dingen heb je niet alle bewijsvoering in handen. Het is als een ui: je pelt de ene laag na de andere eraf, maar je weet het niet.''

Was de conclusie van Team B over de Sovjetdreiging achteraf bezien wel zuiver?

Pipes vindt van wel. ""Als de archieven open gaan, komt er natuurlijk informatie waar we niet van op de hoogte waren. We baseerden de conclusies van Team B op de informatie van inlichtingendiensten maar dat is slechts een fractie van wat er voorhanden is in de militaire archieven van de Sovjet-Unie. Maar onze conclusies waren juist. Sovjetfunctionaris V. Zagladin bevestigde het toen hij in 1988 zei dat de Sovjet-Unie enerzijds geen oorlog wil hebben maar in geval van oorlog wil winnen.''

President Reagan schafte de leer van Mutual Assured Destruction af en hij begon te werken aan een defensieschild tegen Sovjetkernwapens, het achteraf nauwelijks geslaagde SDI-project. De Amerikaanse uitspraak dat een kernoorlog tot een overwinning moest leiden, leidde tot bezorgheid in Europa, omdat men daar bang was dat zij als slagveld zouden dienen voor een beperkte kernoorlog. Maar ook eerder, onder de leer van Mutual Assured Destruction fabriceerde Amerika steeds meer bruikbare wapens en wapens met steeds grotere precisie met de mogelijkheid om Sovjetwapens uit te schakelen, zodat - in theorie - een overwinning mogelijk zou zijn. ""Een kernwapen moet natuurlijk wel bruikbaar zijn om als afschrikking te dienen'', verklaart Pipes.

In 1981 en 1982 was Pipes adviseur voor Sovjetzaken in het Witte Huis. Hij was sterk tegen de plannen van West-Europa om gas te kopen van de Sovjet-Unie. Soms deed hij als anonieme bron ferme uitspraken voor de pers, hetgeen de Westeuropese bondgenoten onrustig maakte.

In het Witte Huis moest hij ook voor het eerst iets schrijven wat hij niet meende. Dat was bij de dood van Brezjnev toen hij de condoleances van Reagan op de Sovjet-ambassade in Washington moest voorbereiden. ""Ik moest bedenken wat de president, als anticommunist, bij deze gelegenheid in het condoleanceregister moest schrijven. Na twee uur had ik nog niets. Ik schreef zoiets slechts en ingewikkelds dat de president het schrapte en schreef dat hij zijn condoleances wilde overbrengen aan de familie van Brezjnev. Dat was natuurlijk een goede uitweg.''

Instorting

Pipes heeft de term evil empire die Reagan gebruikte voor de Sovjet-Unie niet zelf bedacht hoewel hij er achteraf ondanks de onwetenschappelijke klank wel achter kan staan. Hij was wel de man achter de Londense toespraak, waarin Reagan de instorting van het Sovjetrijk aankondigde. Pipes was daar na zijn komst naar het Witte Huis steeds meer van overtuigd geraakt. ""Toen ik mij begon te wijden aan de studie van eigentijds materiaal over de Sovjet-Unie, realiseerde ik mij de enorme zwakke plekken van het systeem. Ik was ervan overtuigd dat ze een zieke samenleving hadden'', zegt hij. ""Ik constateerde als adviseur van het Witte Huis dat het land in een diepe crisis verkeerde. We konden het dus zoveel mogelijk verder in de verdrukking brengen. We hoefden niet bang te zijn, want zolang Rusland in crisis verkeert, is het niet agressief maar plooibaar. Ik voorzag later ook dat Gorbatsjov gematigde hervormingen zou doorvoeren. Maar ik verwachtte niet dat hij het monopolie van de communistische partij zo snel zou loslaten en dat hij de censuur zou opheffen. Dat waren fatale fouten voor zijn eigen positie.

""Gorbatsjov deed alles half, zodat hij de slechtste van twee werelden kreeg. Hij maakte tegelijkertijd de conservatieven en de democraten ongelukkig. "We kunnen wel zeggen wat we willen maar we kunnen niets doen', was de klacht.''

Pipes is zonnig over de toekomst. Hij wil zelfs 1 procent van de Navo-begroting, 6 miljard dollar, besteden aan humanitaire hulp voor de Sovjet-Unie. Pipes: ""De ergste trekjes van prerevolutionair Rusland zijn voorbij maar de Sovjet-Unie kan op niets teruggrijpen. Tsjecho-Slowakije kan nog teruggrijpen op de regering die ze tussen de twee wereldoorlogen had maar de Sovjet-Unie moet iets nieuws doen. Ze zijn niet anti-Westers meer, hebben hun arrogantie verloren en willen graag leren van Zweden of de Verenigde Staten. Maar ze moeten het in de eerste plaats zelf uitzoeken, naar de basis gaan. Amerika en Zweden zijn twee eeuwen lang niet binnengedrongen door vreemde mogendheden. Ze zijn rijke landen. De Sovjet-Unie is daarentegen geteisterd door oorlog, door burgeroorlog en door corrupte regimes.

""De Russische intellectuelen zijn niet meer zo fanatiek als ten tijde van de revolutie. Ik ken heel wat van die mensen. Ze zijn pragmatisch. En ik zie nog niemand oproepen tot geweld in een land waar tientallen miljoenen mensen aan geweld zijn gestorven. Ze hebben heel wat problemen maar we kunnen daar iets beters zien ontstaan.

De vergissing van de Kremlin watchers

In het geval van onrust in Oost-Europa voeren de Amerikaanse televisienieuwsprogramma's een Sovjet-specialist op voor verklarende telebabbel. Het voordeel van een tv-optreden is dat de geïnterviewde wetenschapper met zijn geleerde gezicht iets stelligs aan het publiek kan zeggen, waarbij eventueel foute voorspellingen snel worden vergeten. Niemand wordt later nog achtervolgd voor het feit dat hij op 12 september 1985 voor de buis slechts geringe partijhervormingen voorspelde. Het is reclame zonder nieten. Maar wie schrijft, blijft en soms is dat jammer voor de schrijver.

De Amerikaanse oud-diplomaat en Sovjethistoricus George Kennan zei dat er in het voorspellen van de toekomst van de Sovjet-Unie ""slechts verscheidene soorten onnozelen zijn''. Kennan zelf had overigens in 1981 ook een zeer sombere toekomstvisie over een uit de hand lopende Koude Oorlog. De uitspraken over actualiteit kwamen vaak overeen met de politieke smaak van de deskundige: links-liberaal pro-detente, neoliberaal kritisch-detente, internationalistisch conservatief pro-detente, neo- en paleoconservatief tegen-detente. Het einde van de Koude Oorlog heeft deze categorieën veranderd en voor het woord "detente' moet nu "Sovjet-Marshallplan' worden ingevoerd. Het gaat in deze verwarrende tijden niet altijd meer op.

De schandpaal voor miskleunen bevat deskundigen van alle politieke kleuren. Prof. Jerry Hough van Duke University en Seweryn Bialer van Columbia University zijn door collega's (Robert Conquest) aangevallen als ""gevaarlijke professoren'' omdat ze zich ten onrechte door de Sovjetpropaganda hadden laten verleiden tot de gedachte dat het oude Sovjet-systeem zich zou ontwikkelen tot iets beters. Zoals vele leken op dit gebied ontkenden ze ook dat de Sovjet-Unie een gewone totalitaire politiestaat was. ""Het is een vulgaire fout om te denken dat de meeste mensen in Oost-Europa er miserabel aan toe zijn'', schreef de Nobelprijswinnaar in de economie Paul Samuelson. Zijn Harvardcollega J.K. Galbraith in 1984: ""De Sovjet-economie heeft in recente jaren grote nationale vooruitgang geboekt''. De CIA was het met hem eens.

Ook Zbigniew Brzezinski veroordeelde het deskundige deel van de in de jaren zestig en zeventig opgekomen "revisionistische' school. ""Sommige specialisten hadden het enthousiast over de door Brezjnev geïntroduceerde hervormingen'', schreef hij in 1990 in het tijdschrift Encounter.

Wat Hough beter dan Brzezinki zag aankomen, waren hervormingen in het algemeen. Hij hield de gemiddelde leeftijd bij van partijfunctionarissen en concludeerde dat er iets op til was. In 1989 voorzag Brzezinski daarentegen nog dat de veranderingen in Polen tot een militaire coup konden leiden in de Sovjet-Unie. Harvard-specialist Marshall Goldman heeft sinds 1987 herhaaldelijk voorspeld dat het met Gorbatsjov binnen een half jaar zou zijn gedaan.

Vergeleken met deze topdeskundigen sloeg een leek als president Reagan geen slecht figuur. Ingefluisterd door zijn adviseur Richard Pipes zei hij in 1981 tijdens een toespraak in de Londense Guild Hall dat Marx op een ironische manier gelijk kreeg. ""We zijn vandaag getuige van een grote revolutionaire crisis - een crisis waar de eisen van de economische orde direct botsen met de politieke orde. Maar de crisis gebeurt niet in het vrije, niet-Marxistische westen maar in het huis van het Marxistisch-Leninisme, de Sovjet-Unie.''

De kritiek was niet mis. Prof. Seweryn Bialer: ""De Sovjet-Unie is nu niet in een crisis, noch zal in het komende decennium in de klauwen van een systeem-crisis komen, want het heeft de beschikking over enorme ongebruikte reserves van politieke en sociale stabiliteit, voldoende om de grootste moeilijkheden te overwinnen.'' Misschien wenste Bialer een ander buitenlands beleid maar de redenering daartoe blijkt achteraf fout. Reagan zal, gezien zijn memoires, waarschijnlijk niet bestrijden dat zijn latere omslag naar detente, wapenbeheersing en zijn band met Gorbatsjov hebben bijgedragen tot de veranderingen in de Sovjet-Unie.