Geen schaker die zich nooit geërgerd heeft aan ...

Geen schaker die zich nooit geërgerd heeft aan een tegenstander die niet tijdig op wilde geven. Je hebt een technisch gewonnen eindspel, nauwkeurigheid is nog vereist, over de uitslag kan geen twijfel bestaan, maar meer dan een uur houdt de ellendeling je nog aan het bord.

Klein leed vergeleken bij dat van de correspondentieschaker in dezelfde situatie. Gemiddeld drie dagen bedenktijd per zet. Post naar verafgelegen streken kan een week onderweg zijn. Zo duurt een volle zet 2x10=20 dagen. Of meer, als de man die verloren staat opeens gaat beweren dat de zetten niet meer aankomen, weggeraakt bij de post zogenaamd. Jaren kan hij zijn nederlaag uitstellen. ""Spaart u soms DDR-postzegels?'' wilde Fritz Baumbach, die in 1988 de elfde correspondentiewereldkampioen werd, een keer schrijven aan een tegenstander die maar door bleef spelen.

Doordat alles bij het correspondentieschaak zoveel langzamer gaat, is het leed groter. Een slechte zet op de bus gedaan. Dagenlang volgt de correspondentieschaker in gedachten zijn fatale brief. Zou het niet mogelijk zijn dat er een postzak wegraakte, nu echt? Een vliegramp misschien? Nee, niet aan denken. Soms is de fout nog herstelbaar, de bus is nog niet gelicht. In zijn onlangs verschenen boek Fernschach (uitg. Sportverlag) beschrijft Baumbach, zoals vele correspondentiespelers het al hebben gedaan, hoe hij waakte bij de brievenbus, bereid om met vernederende smeekbeden en desnoods een omkoopsom de postbode ertoe te brengen zijn brief terug te geven.

Maar de correspondentieschaker kent ook verfijnde genoegens, die de gewone bordschaker vreemd zijn. Baumbach ontvangt een brief met het langverwachte remiseaanbod. Nu is hij wereldkampioen. Niemand weet het nog, alleen hij. Hij kan de laatste partij naar de wedstrijdleider sturen, dan zal het snel algemeen bekend worden. Maar mooier is het om nog een week te wachten en te denken: Niemand, niemand weet, hoe de wereldkampioen heet.

Er is veel getwist over de waarde van het correspondentieschaak. Een veredelde vorm van schaken, zeggen sommige correspondentieschakers. Hier wordt het spel wetenschap, niet ontsierd door domme blunders in tijdnood. Nee, het is slechts een surrogaat, vinden veel bordschakers. Schaken is een spel. Alleen in het directe gevecht, met zijn snelle opeenvolging van wisselende emoties, chaotische improvisaties en de fouten die erbij horen, wordt echt schaak gespeeld. Het is een discussie die niet beslist zal worden, omdat verschillende temperamenten tegenover elkaar staan. Ik weet dat correspondentieschaak niets voor mij is. Een partij beginnen in de hoop haar vier jaar later te winnen, zo lang kan ik niet wachten. Maar de geduldige vasthoudendheid van de correspondentieschaker dwingt wel respect af. Eerst minstens tien jaar voorwedstrijden spelen, om aan het wereldkampioenschap mee te mogen doen. Dan het totale schaak. Een gewone schaker heeft nog wel eens vrij tussen zijn toernooien, maar de correspondentieschaker neemt overal zijn zakschaakbordje mee, iedere dag, jaar in jaar uit.

Baumbach bespreekt een moeilijke stelling. Gelukkig was hij op vakantie toen hij die stelling had, daardoor kon hij haar vele dagen achter elkaar ongestoord bestuderen. In het correspondentieschaak zijn er maar weinig wereldkampioenen geweest die geprobeerd hebben de titel een tweede keer te winnen. De inspanning is te groot. Baumbach is in 1989 vrolijk opnieuw begonnen. De beloning voor zijn onderzoekingswerk zal niet materieel zijn. In het correspondentieschaak valt geen geld te verdienen.

Mijn mooiste combinatie, zegt Baumbach over de volgende partij. Uit het Lenintoernooi, 1970-1972, waarin Baumbach de grootmeestertitel veroverde.

Wit Baumbach-zwart A. Zaitsev

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 e7-e6 3. Pb1-c3 Lf8-b4 4. e2-e3 c7-c5 5. Pg1-f3 0-0 6. Lf1-d3 d7-d5 7. 0-0 d5xc4 8. Ld3xc4 Dd8-e7 9. a2-a3 Lb4-a5 10. Dd1-d3 Tf8-d8 11. Pc3-e4 a7-a6 12. Pe4xf6+ De7xf6 13. Dd3-e4 Pb8-d7 Volgens Baumbach had zwart hier beter 13...cxd4 kunnen doen. 14. b2-b4! c5xb4 15. Lc1-d2 Df6-e7 16. Tf1-b1 Pd7-f6 17. De4-h4 Lc8-d7 18. e3-e4 Het is natuurlijk onmogelijk om in het commentaar bij een correspondentiepartij al je analyses te verwerken, schrijft Baumbach, maar hier kan hij toch niet nalaten iets te laten zien van de varianten waarmee hij rekening hield toen hij 18. e4 speelde. De mooiste is 18...Tac8 19. e5 Txc4 (of 19...Pd5 20. Lg5 f6 21. Ld3 h6 22. De4! en wit wint) 20. exf6 gxf6 21. Lh6 Kh8 22. Pe5 Tc7 23. Tb3 en wit wint in de aanval. 18...Ld7-c6 19. e4-e5 Pf6-d5 20. Ld2-g5 De7-f8 21. a3xb4 La5xb4

Zie diagram 1

22. Tb1xb4! Mooi. Hij neemt de kwaliteit niet, hij geeft er een. Na 21. Lxd8 Txd8 is wits aanval afgelopen. Zwarts vrijpionnen op de damevleugel zouden hem minstens gelijk spel geven. 22...Df8xb4 23. Lc4-d3 f7-f5 Na 23...h6 had wit het stukoffer 24. Lxh6 gxh6 25. Dxh6 gebracht, met winnende aanval. 24. e5xf6 Pd5xf6 25. Lg5xf6 g7xf6 26. Dh4xh7+ Kg8-f8 27. Ld3-g6 Bij deze zet stelde Baumbach als vervolg voor: 27...Td7 28. Dh8+ Ke7 29. Dxa8 Td8 30. Da7. Met zulke zettenreeksen, die voor de voorsteller bindend zijn, maar voor zijn tegenstander natuurlijk niet, kunnen correspondentieschakers het slakketempo soms iets opvoeren. Zaitsev zag dat deze variant verloren voor hem was en koos daarom een andere zet, die nog sneller tot verlies leidde. 27...Lc6-e8 28. Dh7-h8+ Kf8-e7 29. Dh8-g7+ Zwart gaf op, na 29...Kd6 30. Df8+ verliest hij de dame.

Wit Baumbach-zwart Porreca. Uit het negende wereldkampioenschap, 1977- 1982, waarin Baumbach tweede werd achter de Est Tynu Yim.

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 g7-g6 3. Pb1-c3 d7-d5 4. c4xd5 Pf6xd5 5. e2-e4 Pd5xc3 6. b2xc3 Lf8-g7 7. Lf1-c4 0-0 8. Pg1-e2 Pb8-c6 9. Lc1-g5 Pc6-a5 10. Lc4-d3 Dd8-d7 11. Dd1-d2 c7-c5 12. Lg5-h6 c5xd4 13. c3xd4 b7-b6 14. h2-h4 e7-e6 15. h4-h5 Lc8-b7 16. e4-e5 Baumbach was zelf verbaasd hoe snel hij met gewone zetten een gewonnen stand had bereikt. 16...Ta8-e8 17. Lh6xg7 Kg8xg7 18. h5xg6 f7xg6

Zie diagram 2

19. Ld3xg6! Hierna had zwart, zeker in een correspondentiepartij, gerust op kunnen geven. 19...Te8-e7 20. Lg6xh7 Kg7-f7 21. Dd2-f4+ Nog steeds geen opgave? Baumbach schreef dreigend: ""Ik ben van plan deze partij tot de laatste zet te publiceren.'' 21...Kf7-e8 ""Dat is ook mijn plan'', schreef Porreca welgemoed terug. 22. Lh7-g6+ Te7-f7 23. Th1-h7 Pa5-c6 24. Lg6xf7+ ""Vereerde meester, spaart u soms postzegels?'' Zwart gaf op.