België toont panorama van Portugese cultuur

BRUSSEL, 7 SEPT. “Portugal”, zo verzuchtte deze week in Brussel een van de promotoren van Europalia 91, de cultuurmanifestatie die België sinds 1969 elke twee jaar organiseert, “is helaas alleen maar bekend wegens de port, de sardines en door Columbus. We hopen dat Europalia 91 daar verandering in kan brengen.”

Vanaf 19 september tot het eind van het jaar ontrolt zich in Brussel en in de grote en kleinere Vlaamse en Waalse steden een indrukwekkend panorama van wat de Portugese cultuur heeft te bieden op alle denkbare en ondenkbare gebieden. Het begrip cultuur wordt daarbij ruim genomen. Want niet alleen zijn er veel tentoonstellingen, theatervoorstellingen, recitals, literaire ontmoetingen en debatten georganiseerd, ook is het mogelijk voorstellingen te bezoeken van de Portugese rijschool, die haar gelijke alleen kent in Wenen en Madrid.

Madrid, de naam is gevallen. Want de grote frustratie van de Portugezen is het grote buurland Spanje, dat hun de toegang tot de rest van Europa praktisch heeft ontzegd. Portugal heeft eeuwenlang "met de rug naar Europa en het gezicht naar zee gekeerd" geleefd. Dat heeft de Portugese cultuur sterk beïnvloed. Daardoor konden buiten-Europese elementen - uit Azië, Afrika en Latijns Amerika - zo'n hoge vlucht nemen.

Dat betekent overigens niet dat de Portugese cultuur volledig van Europa was afgesloten: vanaf de vroege Middeleeuwen vormde de zeeverbinding met Brugge en later, toen de haven van Brugge was verzand, met Antwerpen, een belangrijke navelstreng die de Portugezen voorzag van wat ze maar nodig hadden voor hun kerken en paleizen. Vandaar ook dat een van de tentoonstellingen met name aan dit aspect is gewijd: Portugal en Vlaanderen, over de invloed van Vlaamse, in Portugal wonende kunstenaars, vooral schilders.

Maar de werkelijke bloeiperiode van Portugal ligt nog later, in de achttiende eeuw, toen de rijkdommen uit de kolonie Brazilië, goud en diamanten, kwamen toegestroomd en de Portugezen hun nieuwe welvaart omzetten in een uitbundige demonstratie van pronk en praal. "Triomf van de Barok' - het woord "barok' is overigens van Portugese oorsprong - heet de tentoonstelling die vanaf 19 september te zien is in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten, en die algemeen wordt aangemerkt als het hoogtepunt van Europalia 91. Via kamerconcerten op gezette tijden wordt de sfeer uit die periode, de "heerlijke intimiteit", zo dicht mogelijk benaderd.

De relatie met Brazilië wordt apart belicht op een andere tentoonstelling, "De Portugezen in Brazilië', die op 25 september begint in het gebouw van de Generale Bank. Die relatie heeft overigens ook navrante aspecten. Brazilië was, al voor de onafhankelijkheid in 1822, rijker dan het moederland geworden, wat misschien ook wel als compliment voor het Portugese kolonialisme mag worden beschouwd. Tegenwoordig beschouwt Portugal zich echter nog steeds als moederland van de tweehonderd miljoen Portugees-sprekenden in de wereld, van wie er maar tien miljoen in Portugal wonen. Maar de produkten van de Portugese film worden in Brazilië nauwelijks bekeken, omdat de daarin gesproken taal en de thematiek Brazilianen niet erg aanspreken, terwijl Portugezen wel gretig kijken naar in Brazilië vervaardigde soap-opera's.

Een culturele manifestatie over Portugal zou natuurlijk niet compleet zijn zonder aandacht voor de fado, de traditionele liederen vol melancholie en liefdesverdriet. Twee fadogroepen geven in september en oktober in verschillende steden twaalf voorstellingen.