Wervelende beelden van bizarre boeken

VENETIE, 6 SEPT. Gisteravond beleefde het 48ste Filmfestival van Venetië de eerste vertoning van een film waar "iedereen' op zat te wachten: Prospero's Books (geproduceerd door de Nederlandse Kees Kasander) is de visie van de Britse cineast Peter Greenaway op het stuk The Tempest van William Shakespeare.

"Iedereen' is een bedrieglijk woord. Het gaat in het bijzonder om die aanwezigen die in mei jongstleden het Filmfestival van Cannes bijwoonden. Prospero's Books was toen nog niet voltooid, maar werd zo belangrijk gevonden dat besloten was er alvast vijftien minuten van te laten zien. Dat kwartiertje maakte zo'n diepe indruk, dat ook wie niet in Cannes was geweest, zoals ik, voldoende over de film las en hoorde om razend nieuwsgierig te worden.

De opwinding werd beloond: Prospero's Books biedt ruim twee uur adembenemende, bewegende schilderijen, rond John Gielgud als Prospero, de verbannen Hertog van Milaan. Maar meer nog draait de film om de boeken die Prospero meenam op zijn tocht. Naslagwerken van de meest bizarre soort, door Greenaway, met zijn kenmerkende voorliefde voor opsommingen en categorieën, wervelend in beeld gebracht. Ook andere obsessies die we Greenaway zagen botvieren in eerdere films, spelen een grote rol, zoals de Hollandse Meesters uit de Gouden Eeuw, ditmaal aangevuld met schilderijen uit de Italiaanse renaissance. Bovendien past Greenaway technieken op speelfilm toe die hij ontwikkelde met videomateriaal, wat zijn mise-en-scène nog gevulder maakte en zijn vertelwijze voorzag van nog meer lagen. Het resultaat is niet na te vertellen en typisch Greenaway: barok, brutaal, vulgair, wreed, mooi en soms ook gek.

Wat aan Prospero's Books ontbreekt is helderheid. Greenaway borrelt zo over dat de verhaallijn van zijn film, die muzikaal, poëtisch en beeldend al veel van zijn publiek vergt, er onder lijdt. De beelden verdringen elkaar en hoe oogverblindend ze ook zijn, hun straffe opeenvolging leidt gaandeweg tot monotonie. Het is of Greenaway zit te toveren. Dat is geweldig, maar we verwachten van een film van hem meer dan zwarte kunst.

De afgelopen twee dagen presenteerde het Venetiaanse festival ook twee films die zo extreem elkaars tegendeel zijn, dat je je ternauwernood kunt indenken dat eenzelfde festivaldirectie ze selecteerde. Aan de ene kant werd Regarding Henry vertoond, van Hollywood-veteraan Mike Nichols. Ooit maakte Nichols baanbrekende films als The Graduate en Carnal Knowledge, nu is hij definitief afgezakt naar een ontoelaatbaar sentimenteel niveau. Regarding Henry is een dweil van een film, die in oh, zo chique beelden (smaakvol!) vertelt hoe een lichamelijke tragedie de geest redt van een egocentrische carrière-advocaat. Hij raakt bij een ongeluk verlamd en zodra hij niet meer in staat is te voldoen aan zijn status laten zijn collega's en kennissen hem in de steek. Maar hij hervindt zijn van hem vervreemde vrouw aan zijn zijde en zijn dochtertje leert hij eindelijk ook eens kennen. Dit verhaal had de scherpte kunnen krijgen van The Bonfire of the Vanities, maar het werd een weke komedie met een angel die slechts de traanklieren lek prikt.

Nuit et jour van de Brusselse Chantal Akerman slaat door naar een ander uiterste. In een compleet beheerst decor en met compleet kunstmatige beelden roept zij de compleet denkbeeldige geschiedenis op van een onmogelijke liefde: een jonge vrouw bemint twee taxichauffeurs. Overdag leeft zij met degene die nachtdienst doet, 's nachts geeft zij zich met even grote passie aan een man die de auto bij daglicht bemant. Akerman zorgt ervoor dat ze elk element van haar film in de hand houdt. Haar acteurs zijn jong en ongeschonden mooi - haar personages zijn dienstbaar. Hun bewegingen, hun dialogen, hun stemmen, ze zijn bestudeerd welluidend. Hun kleding, hun omgeving, het licht op hun haar of op hun kuiten, alles is nadrukkelijk verantwoord van kleur en sfeer, niets onttrekt zich aan Akermans controle. Vragen stellen is in deze hermetisch gestileerde constellatie onmogelijk, meedenken zou al grof zijn. Van Akerman mag het publiek kijken en verder moet het zich nergens mee bemoeien. Maar wie gaat er nu naar een film om zich gedeisd te houden?