Veel grote woorden op het eerste World Arts Forum; De kunst als Esperanto

“Geen menselijke activiteiten zijn beter geschikt om de forten van vooroordeel open te breken dan bijeenkomsten van creatieve, voelende en denkende menselijke wezens vanuit de hele wereld.” Zou het waar zijn? In Venetië werd vorige week het eerste World Arts Forum gehouden, een idee van de Zwitserse plannenmaker Klaus Schwab. Doel is de verbroedering tussen de volken.

De moderne technologie heeft van onze aardbol een eenheid gemaakt. Politici, zakenlieden werken dan ook steeds meer op een schaal die de hele planeet omvat. Maar zal de mensheid het allemaal overleven als er geen wereldwijd begrip voor elkaar ontstaat? Vast niet en daarom is het nodig dat de kunstenaars, degenen die als enigen een internationale taal spreken, een wereldwijd cultureel bewustzijn ontwikkelen en de geestelijke kern gaan vormen van alle activiteiten op terreinen als politiek, economie, milieu, wetenschap en technologie en media. Alleen zó zal er begrip ontstaan tussen de culturen en zal de culturele diversiteit op de wereld geen vooroordelen en scheidsmuren meer opwerpen, maar zullen vrede en harmonie bereikt kunnen worden.

Door deze denkbeelden wakker geschud stroomden vorige week 150 heren en dames uit vijf continenten naar Venetië om daar de eerste Annual Meeting van het Worlds Arts Forum mee te maken. Twintig procent van hen waren kunstenaars: musici, schrijvers, architecten, regisseurs, schilders en beeldhouwers. De rest van het gezelschap was van verschilende pluimage: er waren museumdirecteuren, kunstverzamelaars, culturele ambtenaren, politici, bankiers, zakenlieden, kunstmanagers, etc. Op de een of andere manier werden zij allemaal geïnspireerd door het motto van de bijeenkomst, die in de prachtige Scuola Grande di San Giovanni Evangelista plaatsvond, "Global unity through cultural diversity'.

Motor en inspirator van de bijeenkomst was een van de meest gewiekste internationale "mensen-tot-elkaar-brengers' van onze eeuw: de in Duitsland geboren Zwitser prof. Klaus Schwab. Twintig jaar geleden bedacht en organiseerde Schwab in Davos een European Management Forum, waar ondernemers, financiers, politici en economen elkaar konden treffen om hun blik te verruimen en internationale contacten op te doen. Een zwaar beladen programma van lezingen, discussies, workshops, diners, waarbij prominenten uit de hele wereld optraden, hield de zakenlieden en politici steeds op effectieve manier van de skihellingen weg en het forum, dat nu World Economic Forum heet, slaagde er mede door Schwabs handigheid in iets waar te maken van zijn niet bescheiden doelstelling: bevordering van effectieve wereldwijde samenwerking in bedrijfsleven en economie en versterking van de dynamiek in ondernemersland.

Maar het succes in de economische hoek was Schwab niet genoeg. Zijn visie dat de moderne onderneming produkten moet maken, waarmee de consument zichzelf ook sociaal, cultureel en economisch kan onderscheiden en definiëren deed hem beseffen dat de in de hele wereld opererende onderneming een probleem heeft. Zij moet in verschillende culturen werken en communiceren. "Think globally, act locally'. Schwabs motto voor zakenlieden was makkelijker uitgesproken dan verwezenlijkt. Zo ontwikkelde Schwab het denkbeeld dat de moderne onderneming de "enige ware internationale taal', die van de kunst, zou moeten leren.

Een intense betrokkenheid bij de kunst leek hem de beste manier voor de multinational om inspiratie, wijsheid en sensitiviteit op te doen om in ons "Lifestyle-tijdperk', waarin alle kunstvormen "gedemocratiseerd', lees "voor de massa toegankelijk' zijn, met succes te overleven.

Planeet

Om deze ideeën wat aantrekkelijker te maken voor de kunstenaars, die hij bij zijn strategie voor de toekomst wilde betrekken, verlegde Schwab het accent toen hij vorig jaar een plan begon uit te werken om tot een World Arts Forum te komen. De nadruk viel nu meer op het vergroten "van de rol van de kunst in het bepalen van de toekomst van onze planeet'. Na overleg met de violist en dirigent Yehudi Menuhin formuleerde hij als doelstelling voor het World Arts Forum en een daarmee verbonden Council van prominente kunstenaars en figuren uit de wereld van de kunst: het scheppen van een waarachtig wereldwijd cultureel bewustzijn in actieve samenwerking met diegenen, die niet alleen iets wezenlijks nieuws in de kunst tot stand hebben gebracht, maar die zich ook willen inzetten om iets bij te dragen aan intercultureel begrip.

Van de 400 grote namen die Schwab aanschreef bleken er 300 wel te voelen voor zijn plannen die inmiddels nog concretere vormen hadden aangenomen. Hij wilde nu jaarlijks bijeenkomsten, waarop kunstenaars van alle disciplines en uit alle delen van de wereld zouden komen communiceren met politici, zakenlieden, journalisten en wetenschappers om zo culturele prioriteiten op te stellen, die een positief en beduidend effect zouden hebben op de hele mensheid (niet in de laatste plaats door de beroemdheid van de aanwezigen).

Voorts stelde hij een soort culturele Olympische Spelen voor, eenmaal in de vier jaar, waarop honderden gevestigde kunstenaars van alle hoeken van de aardbol en werkend in alle denkbare kunstvormen samen met enige duizenden aankomende meesters drie weken lang zouden optreden, tentoonstellen en wedijveren. De spelen zouden moeten plaatsvinden in een stad, die door een "artistieke atmosfeer' zou worden omgetoverd in een feestelijke plaats van ontmoeting met het publiek.

De eerste Annual Meeting van het World Arts Forum, vorige week in Venetië, had ten doel Schwabs plannen te bespreken en te bezegelen. De Italiaanse minister van buitenlandse zaken, de Venetiaan Gianni De Michelis, zat de conferentie voor. Mitterrands minister van cultuur, Jack Lang, was van de partij, de president van Hongarije, Arpad Goencz, was het aanwezige staatshoofd.

Als prominenten uit de wereld van de kunst kwamen: de dirigent Lorin Maazel, de beeldende kunstenaar en schrijver Joseph Kosuth, de violist Vladimir Spivakov, de jazz-musicus en producer Quincy Jones, de regisseur en producent Gérard Mortier, de schrijver André Brink en vele anderen. Uit Nederland was geen deelnemer verschenen. De kunstverzamelaar Frits Becht en de choreograaf Jiri Kylian waren uitgenodigd en hadden eerst toegezegd te komen, maar zij zeiden in een later stadium weer af.

Zoals te verwachten was werd de conferentie afgesloten met een communiqué, waarin Schwabs persafdeling opgetogen meldde dat de artistieke wereldgemeenschap haar eigen stem had geschapen in wereldaangelegenheden. De aanwezigen hadden zich volgens de persverklaring bereid verklaard op te gaan treden als cultureel wereldgeweten door intensieve samenwerking met regeringen, het zakenleven, internationale organisaties, de media en de wetenschap. Zij wilden zich beijveren voor een culturele basis van de nieuwe wereldorde, hetgeen nodig zou zijn om de nieuwe tendensen naar desintegratie van de wereldgemeenschap tegen te gaan. Aan Schwabs plannen voegde de conferentie nog twee voorstellen toe: het oprichten van een wereldwijd kunst-televisieprogramma (een cultureel CNN) en de instelling van een jaarlijkse prijs voor de krant of de omroep die het meest gedaan zou hebben ter bevordering van transcultureel begrip.

Verzoening

Zo eensgezind als het communiqué het voorstelde waren de deelnemers aan de drie dagen durende conferentie evenwel niet. Eerst bleek al gauw dat de participanten nogal verschillende denkbeelden over Schwabs initiatief koesterden. Voor Gianni De Michelis, de Italiaanse minister van buitenlandse zaken, ging het er vooral om de in zijn ogen internationaal om zich heen grijpende desintegratie tegen te gaan. De kunst kan volgens hem tonen dat diversiteit en integratie met elkaar te verzoenen zijn. Waar cultureel begrip en artistieke communicatie een feit zijn, daar ontstaat dialoog en kunnen problemen vreedzaam worden opgelost, betoogde De Michelis.

Heel anders klonk de Franse cultuurpaus Jack Lang. Hij leek vooral geboeid door Schwabs initiatief, omdat de kunst erdoor in een centrale positie komt, wat voor een minister die kunst en cultuur vooral als objecten van openbaar handelen ziet, koren op de molen moet zijn. Joseph Kosuth sprak weer over de politieke taak van de kunst. Bij het helpen begrijpen van andere culturen heeft kunst een civiliserende kracht, vond hij, en in die zin zag hij ook een taak voor de kunst weggelegd in de bestrijding van vooroordelen.

Het was niet verbazend dat het kleine groepje kunstenaars dat in de Scuola Grande di San Giovanni Evangelista al deze theorieën over zich heen zag spoelen en al het geijver van museumdirecteuren, cultuurdragers, mecenassen, sponsors en kunstluizen om zich heen hoorde zoemen geregeld door scepsis werd bevangen. Na het succes met zijn economische wereldforum beleven we hier de Total-Schwab, zei er een. “Nu zijn alle aspecten van het menselijk bestaan vast in zijn greep.” Een ander schudde zijn ernstige hoofd: “Bla Bla Bla, a waste of time: deze club wil tot 2060 met elkaar blijven praten op mooie plekken van de wereld en het door anderen laten betalen.” André Brink, met een paar andere Zuidafrikanen niet helemaal gelukkig over de Europese overheersing ter conferentie, zocht tevergeefs tussen de diverse deelnemers naar meer schrijvers.

Tolk van de gevoelens van onvrede werd de dirigent Lorin Maazel. “Grote woorden zijn hier gesproken,” zei hij en hij somde ze allemaal ongegeneerd op: Kunst als dominerende kracht; de mensheid op een tweesprong; nieuwe dimensies; het gevaar van banalisering; kunst weer in het centrum; globalisering-desintegratie; menselijk potentieel. Holle woorden, bleek hij te vinden. Als enige bracht hij daarop naar voren dat kunst geen maatschappelijke taak heeft en niet tot stand komt via het kweken van transcultureel begrip of het uitwisselen van kunstuitingen.

Ook aan de civiliserende kracht van kunst leek hij te twijfelen: om de mensheid, die altijd in haat heeft gezwelgd, tot geciviliseerd gedrag te bewegen heb je meer aan de wet en de angst voor de ondergang dan aan kunst; of aan die zogenaamde cultuur, die vaak wordt gezien als een soort lauwe puree voor minder bedeelden. Meesterwerken kunnen wel als laserstralen momenten van verlichting bij de mens teweeg brengen en op die manier bijdragen aan een meer verlicht bestaan, vond Maazel, maar het manipuleren en misbruiken van kunst voor welke nobele doeleinden dan ook vond in hem geen medestander.

Meesterwerken

Met dit betoog had de conferentie haar voordeel kunnen doen. Bijvoorbeeld door te besluiten de ambitie een cultureel wereldgeweten te zijn te laten varen en de aanwezige kunstenaars te vragen hun aandacht weer uitsluitend te richten op het voortbrengen van meesterwerken, zoals Cyril Connolly dat in zijn The Unquiet Grave al zo eloquent had bepleit. Natuurlijk hadden diegenen onder de aanwezige kunstenaars die in een of ander adviesorgaan zitting hadden willen nemen, die ruimte moeten krijgen. Maar de opzet van het World Arts Forum om de kunstenaars zelf een rol te laten spelen in trans-culturele samenwerking en hen in te schakelen bij het beter uitleggen en begrijpelijk maken van de culturele diversiteit in de wereld is minder gelukkig. Daarvoor leken al die figuren uit de culturele periferie, al die directeuren van culturele instellingen, al die internationale ambtenaren uit het culturele veld, al die rijke bestuursleden van musea, de collectionneurs en kunstsponsors, de ondernemers en politici met besef dat de wereld van kunst en cultuur bestaat, de uitgevers en culturele journalisten veel beter geschikt.

Hun levenssfeer is begrip, hun beroep meestal nauw verbonden met openheid en uitwisseling. Hun creativiteit heeft meestal een sociaal karakter. Zij lijken de pionnen die minister De Michelis in gedachte had toen hij zei dat “in de clash tussen desintegratie en globalisatie” de elementen der desintegratie, zoals ethisch nationalisme en protectionisme, moeten worden bestreden door meer culturele relaties en uitwisselingen.

Yehudi Menuhin, lid van het bestuur van het World Arts Forum, heeft er andere gedachten over. “Geen menselijke activiteiten zijn beter geschikt om de forten van vooroordeel open te breken dan bijeenkomsten van creatieve, voelende en denkende menselijke wezens vanuit de hele wereld,” zo liet hij de eerste Annual Meeting van Schwabs jongste telg weten. Misschien zit daar wat in. Maar heel wat kunstenaars in Venetië vorige week leken te vinden dat wat hun betrof de eerste bijeenkomst van de World Arts Forum tot niet veel leidde. Hen eerder afleidde.