E. Van Moerkerken E. van Moerkerken in Lumen ...

E. Van Moerkerken E. van Moerkerken in Lumen Travo, Paulus Potterstraat 38, Amsterdam. T- m 9 oktober. Di. t-m za 13-18u. Prijzen: f 1000 per foto. Eewal Ra van der Hoek e.a., galerie Eewal, Eewal 84, Leeuwarden. T-m 18 sept. Di. t-m za. 11-17u. Prijzen: 550 - 2600 gulden. Oceaan Rob Birza e.a., Tentoonstelling per Post. Oceaan, Eiland 6, 6811 DC Arnhem. Prijs: f 100 voor vier zeefdrukken, giro 6037678. Tel. 085-513252

E. Van Moerkerken

Een prachtige retrospectieve tentoonstelling van foto's van Emiel van Moerkerken (75) is te zien in de Amsterdamse galerie Lumen Travo. Er hangen foto's die nooit eerder getoond zijn, naast min of meer bekende surrealistische werken, portretten en documentaire foto's. Ook niet eerder getoonde jeugdfoto's van Van Moerkerken zijn in een plakboek-rangschikking te zien.

Van Moerkerken werd internationaal bekend door de surrealistische foto's die hij in de jaren dertig maakte. Veel van die foto's maakte hij samen met de dichter-tekenaar Chris van Geel. De geënsceneerde foto's, zoals die van een wc-borstel geflankeerd door twee kitschbeeldjes in een glazen stolp, of een "muis in blik', en zelfs het doodshoofd met rozeblaadjes in de oogkassen, hebben een lichtere toon dan de schilderijen van de surrealistische (Nederlandse) kunstenaars uit die dagen. Nooit eerder getoond in deze serie is L' animal aphrodisiaque (Haarlem, 1936), een vage foto van een intrigerend "dier', vertelt Corinne Groot, die met Van Moerkerken de expositie samenstelde. Prachtig zijn ook de portretten van kunstenaars (Annie M.G. Schmidt in 1950, Reve in 1955 en Willem Frederik Hermans met loep in Groningen, 1959).

In portretten vind ik Van Moerkerken een meester. Een aantal van zijn mooie bakvisportretten uit de jaren vijftig voor het fotoboek "Meisjes van Nederland', aangevuld met recente, is te zien. Aangrijpend is het nooit eerder getoonde portret van Jettie V. uit 1939, een joods meisje (met een grote pleister op haar kin) dat de oorlog niet overleefde.

Schokkend zijn de twee kleurenfoto's uit 1940 van de blinde medewerker van het surrealistische tijdschrift De Schone Zakdoek, Jan Wit, die zijn glazen ogen uit zijn lege kassen haalt. De "gemiddelde portretten', bestaande uit een afdruk van verschillende foto's van iemand of een aantal personen, zijn juist weer raadselachtig.

Fotograferen is op het juiste ogenblik ergens aanwezig zijn en de camera paraat hebben, vindt Van Moerkerken. Hij was in Egypte op de juiste plaats met zijn camera, zoals de rake documentairefoto's uit dat land bewijzen. Bijvoorbeeld de Vette patser bij Sfinx (1960) en, niet aan de muur, maar in de fotomap op tafel, de parende ezeltjes voor de piramides. De ezelin balkt zichtbaar.

E. van Moerkerken in Lumen Travo, Paulus Potterstraat 38, Amsterdam. T- m 9 oktober. Di. t-m za 13-18u. Prijzen: f 1000 per foto.

Eewal

Hoe poëtisch kan zakelijk pakpapier zijn? Zeer, als Ra van der Hoek het verknipt en beschildert. In de Leeuwarder galerie Eewal zijn recente "knipsels' van haar te zien. Zeemansgraf is de titel van een van de grote werken van papier. Uit mooi, diepblauw geschilderde vellen papier zijn kruisjes geknipt, die weer uitzicht bieden op andere lagen, lichter gekleurd papier daaronder. De vellen papier zijn losjes over elkaar gehangen, er zit ruimte tussen. Het zijn geen 'platte', stijf op elkaar gelijmde collages die Van der Hoek maakt, maar eerder kijkdozen. Haar werken op papier zijn ook niet ingelijst, maar zitten als opgeprikte vlinders in platte kistjes met glas ervoor. Het worden haast kwetsbare, tere objecten.

Zeemansgraf is een van de weinige werken met een titel die naar iets verwijst. Ra van der Hoek maakt abstracte composities met papier, kwast en schaar. Het lijkt soms of er achteloos stukjes uit het papier zijn geknipt en alsof er losjes wat met bruine, groene of rode verf op de knipsels geschilderd is. Maar de resultaten zijn afgewogen composities.

Een zelfde luchtigheid als de werken van Van der Hoek hebben de schilderijen en krijttekeningen van Beppie Gielkens. Ze maakt losjes geschilderde composities van vereenvoudigde vormen met tempera en pastel, in warme aardse kleuren. Daarnaast zijn in de galerie ook nieuwe beelden van Eja Siepman en etsen van Holly Witteveen te zien.

Ra van der Hoek e.a., galerie Eewal, Eewal 84, Leeuwarden. T-m 18 sept. Di. t-m za. 11-17u. Prijzen: 550 - 2600 gulden.

Oceaan

Het Arnhemse kunstenaarsinitiatief Oceaan heeft een originele manier van exposeren bedacht om de vakantieperiode door te komen: een Tentoonstelling per Post. Onder het motto "Oceaan komt naar U toe!', heeft kunstenares Hester Oerlemans van Oceaan zeefdrukken gemaakt met vier kunstenaars (Rob Birza, Kees Goudzwaard, Annemie van Kerckhoven en Geert de Rooij). Wie deze vier kunstwerken wile bekijken, hoeft niet naar Arnhem te gaan. Na overmaking van honderd gulden krijg je ze thuis gestuurd, en daar kun je je eigen tentoonstelling inrichten. “Ik wilde er iets spannends van maken,” vertelt Hester Oerlemans. “Normaal ga je naar een galerie met allerlei verwachtingen, op basis van de uitnodiging, of een affiche. Wij willen die gang van zaken met dit project doorbreken, en de tentoonstelling zo verrassend mogelijk houden. Dus pas als je thuis per post de zeefdrukken hebt gekregen, weet je hoe de tentoonstelling er uit ziet.”

Inmiddels hebben al vijftig mensen de zeefdrukken besteld. Alle zeefdrukken (oplage honderd) hebben het formaat 70x100cm. Het zijn echte co-produkties: Hester Oerlemans heeft steeds samen met de uitgenodigde kunstenaars de afbeelding bepaald. Birza en zij zochten voor de achtkleurendruk ieder een foto uit. En met Annemie van Kerckhoven maakte ze bijvoorbeeld samen een tekening voor een driekleurendruk. Wie toch een indruk wil krijgen van de drukken, kan ze tot en met 8 september) begluren door de ruiten van de voormalige drukkerij waarin Oceaan gevestigd is.

Rob Birza e.a., Tentoonstelling per Post. Oceaan, Eiland 6, 6811 DC Arnhem. Prijs: f 100 voor vier zeefdrukken, giro 6037678. Tel. 085-513252