Wereld raakt grote mogendheid kwijt

“De bal is rond”, was het antwoord van een vaderlandse voetbaltrainer toen hem werd gevraagd naar de kansen van zijn elftal.

Eenzelfde reactie is op haar plaats op de vraag wie gedurende de drie dagen van de Moskouse putsch de zeggenschap had over het nucleaire arsenaal van de Sovjet-Unie. Want veel meer dan dat Gorbatsjov zijn "voetbal' (met daarin de door hem beheerde elektronische "sleutel') kwijtspeelde aan een trouweloze KGB-er weten we eigenlijk niet. De Amerikaanse geheime diensten hebben weliswaar sussende geluiden laten horen over de risico's van het interregnum, maar die diensten zouden zelf niet nauwkeurig op de hoogte zijn van het controle- en beheersysteem van de Sovjet-Unie. Voorzover valt na te gaan had ook Gorbatsjovs speeltje alle kanten op kunnen rollen.

De kwestie is hoogst actueel gebleven omdat de desintegratie van de Sovjet-Unie zich na Gorbatsjovs terugkeer versneld doorzet. De nucleaire wapens van de Sovjet-Unie op raketten en in schepen en vliegtuigen zijn over een groot gebied gespreid en wie er de zeggenschap over houdt of krijgt, is voorlopig onduidelijk. Er zijn wel een paar, soms bemoedigende, uitspraken gedaan door regeringen van deelrepublieken, maar de betekenis ervan kan gezien de anarchistische toestand in de Unie niet al te groot zijn.

De Sovjet-Unie ontleende haar macht en aanzien aan een aantal factoren. Haar omvang in territoir en bevolking, haar natuurlijke rijkdommen vormden het fundament waarop een ideologisch gesloten en agressief regime haar mondiale en revolutionair geladen machtsaanspraken bouwde. De overwinning op de nazi-legers in 1944-'45 bracht Moskou als één der geallieerden het permanente lidmaatschap van de Veiligheidsraad van de nieuw opgerichte Verenigde Naties en daarmee de feitelijke erkenning van de andere overwinnaars, Amerika en Groot-Brittannië, dat het voortaan tot de club der grote mogendheden behoorde.

De verwijdering die tussen de geallieerden was ontstaan als gevolg van het Sovjet-optreden in Oost-Europa, in Duitsland en vooral in Berlijn leidde tot de Koude Oorlog en een morele veroordeling door het Westen (president Reagan sprak later van "the evil empire'), maar aan de status van de Sovjet-Unie als grote mogendheid bestond al die jaren geen twijfel. De Sovjet-Unie wist zich bovendien betrekkelijk snel toegang te verschaffen tot de club van atoomlanden en daarin weer tot de loge van "supermogendheden', bezitters van waterstofbom, intercontinentale raket, kernonderzeeër, "kunstmaan' en verdere symbolen van de militaire "hoge technologie'. In de internationale rangorde liet zij op die manier Britten, Fransen en zelfs Chinezen ver achter zich.

Zo beschikte Moskou vele jaren lang over alle ingrediënten die in het tijdperk van na de Tweede Wereldoorlog bepaalden of een land al dan niet tot de grote mogendheden werd gerekend. De Sovjet-Unie behoorde tot de overwinnaars op Duitsland en Japan (vlak voor Hiroshima en Nagasaki had zij Japan nog snel de oorlog verklaard), daardoor was zij permanent lid geworden van de VN-Veiligheidsraad met het recht van veto op alle maatregelen van die raad en daardoor trad zij eveneens op als één van de "grote vier' die de verantwoordelijkheid voor Duitsland en in het bijzonder voor Berlijn op zich hadden genomen. Het snel groeiende nucleaire arsenaal bevestigde de Sovjet-positie.

Het met geweld opleggen van de totalitaire ideologie en bijbehorende politiek aan de landen van Oost-Europa, culminerend in de oprichting van de DDR in de Sovjet-zone van Duitsland, leidde tot vervreemding van de voormalige bondgenoten in het Westen en tot het ontstaan van wat in de loop van enkele tientallen jaren een onweerstaanbare supermagneet voor de Oosteuropese volken zou worden: de Bondsrepubliek Duitsland.

Het is niet verwonderlijk dat dank zij glasnost en perestrojka mondig geworden historici de botte machtspolitiek van Molotov tot Gromyko verantwoordelijk noemen voor de morele en economische teloorgang van de internationale positie van hun land. De Amerikanen namen immers de uitdaging aan en West-Europa groeide uit tot een goedgevulde etalage waaraan de mensen uit de socialistische heilstaten zich slechts konden vergapen.

Anderzijds, tot diep in de jaren tachtig, was Moskou dan wel misschien niet meer het magische voorbeeld, maar nog steeds de belangrijkste geldschieter voor ieder regime en elke beweging die zich de voorhoede van de wereldrevolutie waande. De beoordeling van het morele gehalte van de Sovjet-staat werd bepaald door de plaats op de wereldkaart waar het oordeel werd geveld. In ieder geval verschafte de rol van ideologisch gidsland de Sovjet-Unie, zeker in de zogenoemde Derde wereld en bij aanpalende groepen in het Westen, lange tijd aanzien. Maar ook hiervan bleef niets over toen de glasnostgeneratie in de Sovjet-Unie er oog voor kreeg dat de wereldrevolutie vooral een luchtspiegeling was geweest (zie bijvoorbeeld het artikel in deze krant van Allister Sparks van 1 oktober 1988).

De versplinterende Sovjet-Unie van vandaag beschikt nog steeds over de uiterlijke tekenen van haar oude status, maar wat die tekenen waard zijn is onzeker. Opvallenderwijs zijn vooral de landen van het Westen geneigd zo lang mogelijk de schijn op te houden, zo lang zelfs dat de historisch en volkenrechtelijk voor de hand liggende erkenning van Litouwen bijna anderhalf jaar lang werd opgehouden om de eenheid van de Sovjet-Unie maar niet aan te tasten. Het is dan ook een ernstige teleurstelling dat juist nu Moskou de belofte van 1944-'45 begint waar te maken en zich op het gebied van de gezamenlijke veiligheid en crisisbeheersing (Irak, Joegoslavië) tot een loyale partner ontwikkelt, de Sovjet-Unie uiteenvalt.

Om iets preciezer te zijn: als straks een vijftiental voormalige Sovjet-republieken lid zijn van de Verenigde Naties, wat betekent dat dan voor de zetel in de Veiligheidsraad? Stel dat die republieken het voornemen uitspreken een eensgezind beleid tegenover de rest van de wereld te voeren - een standpunt dat een "Sovjet-zetel' in de Veiligheidsraad zou kunnen rechtvaardigen - blijft dat voornemen dan intact als die republieken bijvoorbeeld worden geconfronteerd met de noodzaak Irak onder curatele te houden? En als dat niet het geval blijkt, wat voor consequenties heeft dat dan voor de zetel van Moskou in de Veiligheidsraad?

De begeleiding tot dusver van de neergang van de Sovjet-Unie mag een eenvoudige taak worden genoemd vergeleken met de begeleiding van het uiteenvallen van diezelfde Sovjet-Unie. In het eerste geval kon er nog van worden uitgegaan dat de onderhandelingspartner de macht en het gezag had om afspraken na te komen - ook al mocht daar in de crisis om Koeweit en bij de uitvoering van de diverse wapenakkoorden soms aan worden getwijfeld (terecht overigens gezien eerdere en recente uitlatingen van ex-minister Sjevardnadze). De beperkte eenheid in grote verscheidenheid die de aanvoerders van de diverse republieken nu zeggen na te streven, onderstreept dat de opvolgster van de Sovjet-Unie geen grote mogendheid meer zal zijn en dus evenmin de partner die zij sinds vorig jaar leek te worden.