Utrecht zoekt naar geld voor omstreden miljardenprojecten

UTRECHT, 5 SEPT. Wie hoog wil vliegen, moet hard afzetten. Dat lijkt het motto van het Utrechtse gemeentebestuur. Terwijl de Haagse politiek zich van de ene bezuiniging naar de andere sleept, maakt Utrecht zich op voor twee ambitieuze miljardenprojecten. Het betreft de aanleg van een sneltramverbinding, bij voorkeur ondergronds, en de renovatie van het winkelcentrum Hoog-Catharijne en omstreken, het Utrecht City Project. Het gaat om een totale investering van 2 tot 2,5 miljard gulden. De stad zit al geruime tijd op zwart zaad en dus moet de overheid bijspringen.

Het meest omstreden is tot nu toe het plan voor een sneltram door de binnenstad, die de oostkant van de stad met het Centraal Station moet verbinden. Aanvankelijk was er alleen sprake van een bovengrondse lijn, maar die stuitte op heftig verzet. Een jaar geleden besloot de gemeenteraad na een blokkade van tien jaar dat de sneltram er toch moest komen, desnoods bovengronds.

Begin juli besloten B en W echter de knoop nog niet door te hakken, maar nog een half jaar te studeren. Daarmee was een bestuurscrisis voorlopig afgewend. Want bij de gemeenteraadsverkiezingen had D66-wethouder H. Kernkamp (economische zaken) aangekondigd dat een bovengrondse tram door het kwetsbare centrum alleen ”over zijn lijk' zou rijden. Tot uitstel van een besluit werd besloten nadat in een ambtelijk advies de kansen op een ondergronds tracé weinig realistisch waren genoemd. De kosten worden geraamd op 700 tot 900 miljoen.

Tot 2005 heeft minister Alders (VROM) voor het openbaar vervoer in het gewest Utrecht weliswaar een bedrag gereserveerd van 600 miljoen gulden, maar daarvan is al 200 miljoen bestemd voor een tramlijn naar het westelijk gelegen Vleuten-De Meern; dat is de eis die Alders heeft gesteld voor zijn steun aan de Utrechtse woningbouwplannen in Vleuten-De Meern.

Voorts is 200 miljoen nodig voor de bouw van een ondergrondse tramhalte bij het station. Zo'n halte beperkt de overstaptijd aanzienlijk en maakt de sneltram dus een stuk aantrekkelijker, aldus de plannenmakers. Uiteindelijk resteert dan voor een tramtracé naar de oostkant van de stad nog maar 200 miljoen gulden. Een ondergrondse lijn ter waarde van zo'n 800 miljoen wordt dan een luchtkasteel.

Op de achtergrond speelt nog één alternatief: geen tram door het centrum, maar ”om de zuid', langs de Catharijnesingel via het stadion Galgenwaard. De benodigde investering, 290 miljoen gulden, valt ”bijna' binnen het resterende budget, maar in ambtelijke adviezen wordt dit tracé afgeraden. “Er zit geen vlees aan die lijn”, luidt het jargon voor ”te weinig passagiers'. Dit tracé voert voor eenderde, één kilometer, langs de hekken van de Kromhoutkazerne. Vroeg of laat zal dit reusachtige complex aan de rand van de stad het veld moeten ruimen. Maar Defensie vertoont nog geen animo om te verdwijnen en het gemeentebestuur rekent er dus nog maar niet op.

Voor verkeerswethouder B.J. Schouten (CDA) lijkt de keuze al vast te liggen. Alles wordt nog eens onderzocht, maar “u proeft mijn scepsis. Ik denk dat een bovengrondse tram door de binnenstad voldoende acceptabel is te maken”, aldus Schouten.

De Utrechtse ”trammelant' hangt ten nauwste samen met een andere miljardenoperatie, het Utrecht City Project. Hierin wordt samengewerkt door gemeente, Spoorwegen, Jaarbeurs en het Algemeen Burgerlijk Pensioenfonds, de eigenaar van Hoog-Catharijne. Dit ”grootste overdekte winkelcentrum van Europa' bestaat nog maar 20 jaar, maar is nu al aan een face-lift toe. De bedoeling is dat er iets verandert aan het lugubere klimaat dat daar op de begane grond heerst. De operatie behelst onder meer een doorbraak op de begane grond van het Centraal Station naar het Vredenburg, dat eveneens moet worden opgekalefaterd. Het Muziekcentrum zou zijn langverbeide derde concertzaal kunnen bouwen en de gedempte Catharijnesingel, ”de kortste snelweg van Nederland', zou haar water terugkrijgen.

Al deze verfraaiingen betreffen het centrum, ten oosten van het Centraal Station. Aan de andere kant van het station, dat twee keer zo groot moet worden, verrijzen kantoortorens en woningen en wordt de aansluiting op het Jaarbeursterrein verbeterd. Hier moet de belangrijkste financiering van het UCP-project vandaan komen.

Met het UCP-plan is formeel een investering gemoeid van 1,3 miljard gulden, maar beleidsmakers spreken al van 1,6 miljard. In beide gevallen is er sprake van een tekort van 200 tot 300 miljoen gulden. Bij de overhaaste presentatie van het UCP-project in juni bleek zelfs dat de financiering van nog eens 200 à 300 miljoen onzeker is.

Het tekort kan dus flink oplopen als de rijkssubsidies tegenvallen, bijvoorbeeld als de 200 miljoen gulden voor het ondergrondse sneltramstation uitblijven. Het gemeentebestuur overweegt om de aanleg van een ondergrondse sneltram door de stad uit te stellen tot rijkere tijden, maar het is niet aannemelijk dat het rijk in dat geval nu al een ondergrondse halte bij het Centraal Station wil financieren. Gepoogd wordt de verdiensten aan de lucratieve westkant van het station op te schroeven, maar de politieke partijen vrezen dat verfraaiingsplannen aan de centrumkant moeten sneuvelen.