Historisch besluit Volkscongres; Eenheidsstaat USSR afgeschaft

MOSKOU, 5 SEPT. De Sovjet-Unie als eenheidsstaat bestaat niet meer. Het Congres van volksafgevaardigden heeft vanmorgen ingestemd met de belangrijkste voorstellen van president Michail Gorbatsjov, de Russische president Boris Jeltsin en de regeringsleiders van de andere Sovjet-republieken.

Volgens deze voorstellen wordt de staatsmacht gedelegeerd aan de deelstaten die in eigen kring soeverein zullen zijn. Het "centrum' houdt slechts greep op de coördinatie van het monetaire- en het milieubeleid, de buitenlandse veiligheidspolitiek en de kernwapens

De uitvoering hiervan komt echter te liggen bij een collectieve Staatsraad, een orgaan onder leiding van president Gorbatsjov waarin alle deelstaten vertegenwoordigd zullen zijn. Het vice-presidentschap wordt afgeschaft. Als het staatshoofd niet kan werken, kiest de Staatsraad uit haar midden een waarnemend president. In de praktijk zal dit er op neerkomen dat Jeltsin na Gorbatsjov de tweede man is in de gehele Unie. De centrale volksvertegenwoordiging blijft formeel wel bestaan maar verliest haar feitelijke functie. Voor de duur van deze "overgangsperiode', waarvan onduidelijk is gebleven hoe lang die zal gaan duren, zal de grondwet van de Sovjet-Unie ten dele buiten werking worden gesteld. Alleen die artikelen die niet in strijd zijn met de vanmorgen genomen besluiten zullen van kracht blijven.

De beslissingen van vandaag zijn een compromis. Ze zijn het resultaat van langdurige onderhandelingen tussen Gorbatsjov, de presidenten van de republieken en vooraanstaande parlementariërs uit het Volkscongres.

Maandag hadden de presidenten bij monde van hun Kazachstaanse collega Noersoeltan Nazarbajev het veel verdergaande voorstel gedaan om de uitvoerende macht in handen te leggen van de nog te vormen Staatsraad. De parlementaire controle zou volgens hen moeten worden overgedragen aan een nieuwe "Raad van vertegenwoordigers der republieken' waarin elke deelstaat twintig zetels zou krijgen.

Met name dit laatste voorstel riep veel weerstand op, zowel bij de afgevaardigden in het Volkscongres als bij de Russische gedelegeerden. Het Congres weigerde in te stemmen met de ontbinding van de volksvertegenwoordiging - dus van zichzelf. Volgens het nu gevonden compromis zullen er twee Kamers worden gevormd: een "Unieraad', die wordt samengesteld uit het Volkscongres, en een "Raad der Republieken' waarin de deelstaten hun afgevaardigden kunnen kiezen. De Unieraad moet de naleving van de mensenrechten controleren en de begroting van de centrale staat goedkeuren. Deze raad heeft ook het beslissingsrecht over oorlog en vrede. De Raad der Republieken heeft het laatste woord over de onderlinge verhoudingen tussen de verschillende machtsorganen, de internationale verdragen die de nieuwe Unie zal sluiten en over de wetgeving.

Pag 5:

Jeltsin sleept meeste zetels in de wacht

Het Volkscongres zal "slapend' blijven bestaan. Gorbatsjov had gewild dat het zou instemmen met een zin waarin werd vastgelegd dat het niet meer bijeen zou komen. Maar een meerderheid stemde die zin weg: de laatste vorm van verzet die het parlement zich vanmorgen permitteerde.

De republieksraad zal geheel naar de wensen van de Russen worden samengesteld. Rusland wordt de enige deelstaat met meer dan twintig representanten. Zondag nog had Jeltsin genoegen genomen met twintig zetels. Na een storm van protest in zijn eigen achterban moest hij zijn steun voor deze formule echter intrekken. Volgens de Russen zou het hartland van de Unie op deze manier bijvoorbeeld door een coalitie van de Centraalaziatische republieken in de minderheid kunnen worden gedrongen. Bovendien telt Rusland zelf zestien autonome republieken.

Daarom eiste Jeltsin gisternacht ineens 51 zetels op: 35 voor de Russen, 16 voor de autonome gebieden. Die nacht kwam het niet tot een akkoord, onder andere omdat de Oekraïne zich niet wenste neer te leggen met de Russische wensen. Gistermorgen tegen zes uur werd het overleg gestaakt nadat Jeltsin letterlijk op tafel was gaan slaan. Als gevolg daarvan kon het Volkscongres gisteren geen besluit nemen. Achter gesloten deuren werd tegelijkertijd onderhandeld over de Russische eisen. Gisteravond wist Jeltsin de druk verder op te voeren. Volgens de vanochtend aangenomen wet krijgt de Russische federatie liefst 52 afgevaardigden, twintig Russen, twintig namens de "autonome republieken' zoals Tatarstan en Jakoetië, tien namens de "provincies' ("kraj'), één namens de districten en één namens de "minderheden' die niet over een bestuurlijke structuur beschikken.