"Een computer houdt geen rekening met mensen. Wij weten dat je die ene docent niet het negende uur moet geven.'

Het is de machinekamer van de school. Aan alle muren hangen planningsborden. Zevenduizend Legoblokjes van verschillende kleur en code bepalen hoe de 1500 leerlingen en 120 docenten van de Scholengemeenschap Lelystad zich dagelijks door het gebouw bewegen en elkaar op het juiste tijdstip en de juiste plaats ontmoeten.

Een docent komt het zenuwcentrum binnen en vraagt: "Is die blokkade van De Vries echt keihard?'. Conrector Martin Smid staat voor het planbord en loopt met zijn vinger langs de blokjes: "We kunnen eventueel deze tweede klas er op vrijdagmorgen uitdrukken, want het is een ander cluster'. De taal van de roostermakers.

De eerste week van de zomervakantie komen de rector en de vijf conrectoren van de Scholengemeenschap Lelystad bij elkaar. Het planbord is leeg, op tafel ligt een stapel met 120 formulieren. Alle docenten hebben een wensenlijstje ingevuld: welke uren, welke dagen, welke klassen. Daarnaast de lijsten met leerlingen. Zij moeten niet alleen worden verdeeld over alle onderwijssoorten - van LBO tot gymnasium - en alle parallelklassen, maar in de bovenbouw ook nog eens apart gerangschikt naar niveau en vakkenpakket. Na een volle week hard werken en veel beslissingen nemen is de planning voor het volgende schooljaar rond. De computer is een snel en handig hulpmiddel, bijvoorbeeld als het gaat om de inroostering van leerlingen met verschillende vakkenpakketten. De 120 HAVO-leerlingen hebben dit jaar 80 vakkencombinaties gekozen. De computer werkt zonder morren de hele nacht door en de volgende morgen liggen er tien matrixen klaar. "Maar', zegt rector Jorrit Jorritsma, "een computer houdt geen rekening met mensen. Wij weten dat je die ene docent niet het negende uur moet geven, of dat een ander graag zeven uur achter elkaar lesgeeft. Goede ideeën heeft een computer niet, die moeten wij leveren.'

Er bestaan mooie en minder mooie roosters. Smid en Jorritsma zijn dit jaar redelijk tevreden over het resultaat. Aan vrijwel alle wensen kon worden voldaan en er bleken nauwelijks fouten in het rooster te zitten. Dat was vroeger wel anders, toen de computer en het planbord met de zevenduizend Legoblokjes er nog niet waren. Soms moesten er wel zestig tot zeventig missers uitgehaald worden als het schooljaar eenmaal begon te draaien. Dubbel ingeroosterde docenten, twee klassen in één lokaal of nog erger. Het planbord dat aan de muur hangt kost een aardige cent - ruim 30.000 gulden rekent Smid voor - maar de kwaliteit van de roosters is er duidelijk op vooruit gegaan. De eerste week na de vakantie hoeft er alleen maar te worden bijgeschaafd. "Simpele verfraaiingen', zegt Martin Smid, "een uur hier en een lokaal daar'. Een mooi rooster geeft ruimte aan de onderwijskundige uitgangspunten van de school, is evenwichtig samengesteld voor de leerlingen en komt tegemoet aan de belangen van het personeel. Niet alle wensen van de docenten worden even zwaar gewogen, zegt rector Jorritsma: "Een docent die zegt een avondmens te zijn en daarom liever niet de eerste uren wil lesgeven ziet dit verzoek niet automatisch ingewilligd. Komt het zo uit, dan is het mooi meegenomen, maar het belang van de leerlingen gaat voor.' Geforceerde ingrepen halen de innerlijke samenhang uit het rooster en daar wordt in de regel niemand beter van. Leerlingen hebben de ponyclub, de gitaarles en de krantenwijk na schooltijd gepland. "Van de vrije middag blijven we af', zegt conrector Smid. Maar als er in één schooljaar zes docentes zwanger worden, zoals vorig jaar het geval was, dan wordt er flink gezweet in de regelkamer. De groene en rode blokjes geven de blokkades aan. Op die uren kan er niets ingeroosterd worden, anders loopt de organisatie van de clusters in de soep. Voor 5 HAVO zitten de vakken aardrijkskunde, biologie, Duits en Frans in één cluster, wat betekent dat alle parallelklassen op hetzelfde tijdstip een van deze vier vakken hebben. Nederlands en Engels zijn verplicht voor alle leerlingen en 5 VWO kan om roostertechnische redenen natuurkunde niet combineren met economie 2 of geschiedenis.

"Kijk, dit is bijvoorbeeld een evenwichtig rooster', wijst conrector Smid op een van de eerste klassen. "Elke dag tot drie uur les en één middag vrij. Deze tweede klas heeft één middag tot half vijf les, dat is iets minder fraai, maar daar staat een vrije middag tegenover. Vier HAVO gaat gemiddeld tot vier uur door. Bovenbouwleerlingen met zes vakken in hun pakket hebben een aantal tussenuren, bij leerlingen met zeven vakken loopt het rooster mooi vol.' Tussenuren veroorzaken geloop en gepraat in de school en bevorderen het spijbelen. "Maar ze hebben aan de andere kant ook een sociale functie', benadrukt rector Jorritsma. De eerste drie klassen hebben nooit een vrij tussenuur. Valt er een les uit door afwezigheid van de docent, dan wordt deze onmiddellijk opgevuld door een collega. Alle docenten staan voor één uur per week ingeroosterd als invaller. Daarnaast is er nog een surveillancerooster voor de studieruimte waar bovenbouwleerlingen in tussenuren hun huiswerk kunnen maken.

De nachtmerrie van iedere roostermaker is de dief of vandaal die het planbord overhoop haalt. "Drie dagen werk was met grote armen van tafel gemaaid', herinnert Smid zich nog goed. "We waren halverwege de planning en konden weer van voor af aan beginnen.' Nu staat alles op een schijfje. Een hele rust.