Coup hing al tijden in de lucht

De afgelopen weken heeft de wereld toegekeken hoe mijn land afstevende op zelfvernietiging: de mislukte coup tegen Michail Gorbatsjov, snelle stappenom de unie van vijftien republieken te ontbinden, toenemende rivaliteit tussen Gorbatsjov en de president van de Russische Federatie, Jeltsin.

Maar al deze dramatische gebeurtenissen - inclusief de machinaties van de samenzweerders - waren achter de schermen al geruime tijd gaande. Uiteraard was Gorbatsjov zich er van bewust dat er een complot was om hem af te zetten. Wat hij niet had verwacht was, dat de samenzweerders zouden proberen hem met een coup omver te werpen.

Sinds Jeltsins presidentiële overwinning in juni, was het duidelijk dat de communistische partij het onderspit zou delven. Hardliners beseften dat de macht op de één of andere manier zichtbaar bij hen terecht zou moeten komen, om de Unie redden.

Het bondgenootschap bestond uit het partijapparaat, de KGB en het leger - de drie pijlers van de Sovjet-staat. Deze groep deed 19 augustus niet haar eerste poging om de macht te grijpen. Eind juni probeerden ze al in het geheim Gorbatsjov opzij te schuiven. Bij die gelegenheid stuurden drie van de latere coup-plegers - minister van defensie Dmitri Jazov, minister van binnenlandse zaken Boris Pugo en KGB-chef Vladimir Krjoetsjkov - een geheim rapport aan de Opperste Sovjet, waarin Gorbatsjov ervan werd beschuldigd zijn constitutionele plicht: het verdedigen van de onschendbaarheid en veiligheid van de Sovet-Unie, te verzaken.

Intussen was Krjoetsjkov bezig een complottheorie te verspreiden door leden van de Opperste Sovjet privé te vertellen dat Westerse regeringen en andere instellingen invloed kochten onder liberale en radicale Sovjets door hen hoge bedragen te betalen in de vorm van voorschotten voor boeken, lezingen en interviews.

Er werd al geruime tijd zware druk op Gorbatsjov uitgeoefend. Sinds begin dit jaar is hij zowel door hardliners als hervormers geprest om af te treden en het politieke centrum viel in snel tempo uit elkaar doordat Gorbatsjovs medewerkers overliepen naar één van beide kanten.

In december kwam Gorbatsjovs belangrijkste militaire adviseur met een handgeschreven ultimatum ondertekend door twintig hoge militaire leiders. Zij stelden Gorbatsjov en Edoeard Sjevardnadze, die toen nog minister van buitenlandse zaken was, verantwoordelijk voor de ineenstorting van het Warschaupact. En zij lieten er geen twijfel over bestaan dat het leger het verlies van de strategisch belangrijke grensrepublieken niet zou tolereren. Het was bij die gelegenheid dat Sjevardnadze aftrad onder het uitspreken van de dramatische waarschuwing dat er een militaire staatsgreep ophanden was.

In maart verscheen Jeltsin op televisie om Gorbatsjovs aftreden te eisen en de overheveling van de presidentiële macht naar de Federatie Raad, bestaande uit de parlementsvoorzitters van de republieken. Deze eis werd kracht bijgezet door stakingen in grote delen van het land.

April jongstleden dwongen hardliners Gorbatsjov bijna tot aftreden tijdens een zitting van het centraal comitée.

Gorbatsjov dacht dat eventuele acties tegen hem ondernomen zouden worden door hetzij het voltallige congres van de communistische partij, dat de bevoegdheid had de algemeen-secretaris te vervangen, hetzij door het Congres van Volksafgevaardigden, dat hem tot president had gekozen.

Hij wist dat het volgende partijcongres, vermoedelijk in december, erg moeilijk zou worden. En hij wist dat de oppositie aan kracht won. Plaatselijke partijbonzen keerden zich openlijk tegen hem. Tegen half juli hadden veertig van de in totaal 120 regionale partij-organisaties resoluties aangenomen waarin de noodzaak om Gorbatsjov te vervangen als algemeen-secretaris werd onderstreept. Een aantal wilde hem zelfs voor de rechter slepen.

Toch bleef Gorbatsjov hopen. Hij rekende op een zekere politieke stabiliteit na de cruciale gebeurtenissen die deze zomer op de agenda stonden: de bijeenkomst in Londen met de leiders van de zeven leidende industriestaten; het nieuwe liberale partijprogramma dat werd voorbereid voor het plenum van het centraal comité eind juli; het bezoek van president Bush aan Moskou, en de ondertekening van een nieuw Unieverdrag.

Hij kwam diep teleurgesteld terug uit Londen; hij voelde zich verraden door het Westen, afgeschreven. Het ontwerp voor een nieuw partijprogramma was volstrekt niet democratisch en Gorbatsjov wees het zo vlug mogelijk af. Een alternatief ontwerp werd door Gorbatsjov op 25 juli voorgelegd aan het cenraal comité.

Hij verwachtte een conflict met partij-hardliners, en het was bekend dat er een soort motie van wantrouwen tegen hem werd voorbereid die de steun had van de Russische federatie en de Moskouse partijorganisaties. Tot ieders verrassing echter verliep de zitting van het centraal comité rustig; de verwachte oppositie manifesteerde zich niet. Het ontwerp voor een nieuw democratisch programma werd met het grootste gemak goedgekeurd. Aan het eind van de dag verkeerde Gorbatsjov in een jubelstemming.

Deze uitkomst was gedeeltelijk te verklaren uit Jeltsins presidentiële decreet tegen de belangrijkste cellen van de communistische partij, die Jeltsin tot de voornaamste bedreiging voor partij-hardliners maakte. Bovendien hielp Bush een handje door Gorbatsjov te prijzen als een groot politiek leider en door duidelijk te maken dat de Verenigde Staten geen steun zouden verlenen aan nationalistische krachten.

Maar de gebeurtenissen kregen een eigen dynamiek. Na zijn jaarlijkse vakantie op de Krim zou Gorbatsjov op 19 augustus terugkomen voor de ondertekening van het nieuwe Unieverdrag.

Het hoofdprobleem van de onafhankelijkheidsbeweging was echter het simpele feit dat alleen al economische onafhankelijkheid onmogelijk was. De republieken waren waren onlosmakelijk aan elkaar verbonden in een gigantische infrastructuur dat om in stand te blijven centrale leiding behoefde. Ook namen de etnische spanningen toe. Vorig jaar en dit jaar zijn er ten minste tien grensconflicten geweest en verscheidene kleinere etnische oorlogen die ongeveer een half miljoen vluchtelingen hebben voortgebracht.

Intussen werd op 15 augustus de definitieve tekst van het verdrag gepubliceerd en die bevatte een aantal verrassingen voor de inmiddels gewezen machthebbers in Moskou. Dezen kwamen tot de conclusie dat de afzonderlijke republieken zoveel macht zouden krijgen dat de centrale federale regering wel eens tot machteloosheid gedoemd zou kunnen worden - zelfs op het gebied van de overheidsfinanciën. De wanhopigsten onder deze machthebbers waren bereid om de ondertekening van het nieuwe akkoord met alle middelen te voorkomen.Deze krachten onderkenden tevens dat de communistische partij op sterven na dood was, zelfs nog voordat Jeltsin en Gorbatsjov afgelopen week met elkaar in botsing kwamen. Bij de komende algemene verkiezingen zou de partij waarschijnlijk haar macht zijn kwijtgeraakt. Vervolgens zou de macht niet in handen zijn gekomen van democratische bewegingen, die nauwelijks organisatiestructuren hebben, maar van nationalistische krachten, zoals al was op te maken uit de snel groeiende macht van Jeltsin.

Sinds 21 augustus heeft Jeltsin zich dictatoriaal gedragen. Tekenen van imperiaal kolonialisme hebben vooral de meest afhankelijke Centraalaziatische republieken bang gemaakt. De opkomende Russische zakenwereld, die nog steeds even zwak is als de markteconomie die ze vertegenwoordigt, is tot de conclusie gekomen dat wat nodig is om de centrale economie snel te hervormen een rechtvaardige dictatuur is en niet democratie. Maar de economie zou wel eens gewoon in kunnen storten, samen met het militair-industrieel complex en alle dure organen van de staatsmacht.

De communistische partij was "onhervormbaar', maar de Sovjet-economie, die bestaat uit verscheidene monopolistische grote concerns, is misschien wel even onhervormbaar. Het zou wel eens allemaal uit elkaar kunnen vallen, samen met het politieke systeem.De eerste Russische revolutie liet het land achter met wat bekend staat als "razrukha' (totale desintregratie van de economie). De tweede revolutie zou wel eens hetzelfde resultaat kunnen hebben.

Boris Jeltsin was de aangewezen man om het oude systeem te vernietigen. Ik vermoed dat iemand als Gorbatsjov beter zal zijn in het bestrijden van wat begint te lijken op een verschrikkelijk wegzinken in chaos. De auteur werd in 1973 uit de Sovjet-Unie verbannen en heeft verscheidene boeken over de Sovjet-Unie geschreven, waaronder één over Gorbatsjov.

© The Washington Post-NRC Handelsblad.