Rusland wil verdere ontmanteling Unie

MOSKOU, 4 SEPT. Op de laatste dag van het Congres van Volksafgevaardigden van de Sovjet-Unie heeft Rusland zijn eisen over de nieuwe staatkundige structuur van het land opgeschroefd. De grootste deelstaat van de Unie wil voorkomen dat de oude machtsorganen van de Sovjet-Unie zich kunnen handhaven.

Door deze nieuwe eisen van de Russische president Boris Jeltsin is het congres in volledige verwarring en woede over het gebrek aan informatie vanmiddag uiteengegaan voor de zoveelste schorsing. De leiders van de verschillende Sovjet-republieken zijn intussen achter gesloten deuren bijeengekomen om zich te buigen over een compromis.

Aanleiding voor de politieke patstelling is een alternatief voorstel dat Jeltsin vannacht heeft opgesteld voor de resolutie die gisteren door een parlementaire commissie was voorgelegd. Volgens die concept-resolutie zou de Opperste Sovjet als kernparlement in een nieuwe vorm moeten blijven bestaan. Voor de Russische delegatie is dat onaanvaardbaar. Zij wil de bestaande wetgevende macht van de Unie nu geheel ontmantelen. Dit streven stuit echter op grote bezwaren onder de meerderheid van de parlementariërs omdat hun op die manier in feite wordt gevraagd zichzelf af te schaffen. Om aan die kritiek tegemoet te komen suggereerde Sovjet-president Michail Gorbatsjov gisteren dat de Opperste Sovjet louter als vertegenwoordigend orgaan van de republieken misschien wel zou kunnen blijven bestaan.

De Russische afvaardiging op het volkscongres heeft vermoedelijk echter ook een tweede doel met haar pogingen om de besluitvorming onder druk te zetten. Volgens het plan van Gorbatsjov en de tien deelstaten, dat maandagmorgen door de Kazachstaanse president Noersoeltan Nazarbajev aan het volkscongres werd gepresenteerd, zou de uitvoerende macht in de Sovjet-Unie gedurende een "overgangsperiode' van twee tot drie maanden moeten worden overgedragen aan een Staatsraad met vertegenwoordigers uit alle republieken. De parlementaire controle op de uitvoerende macht zou in die fase in handen van een "Raad van republieks-vertegenwoordigers' moeten worden gelegd. Alle deelstaten zouden in die raad een gelijk aantal van twintig afgevaardigden krijgen. Gevolg hiervan is dat Rusland, met de helft van de inwoners van de hele Sovjet-Unie verreweg de machtigste deelrepubliek, in een minderheidspositie zou komen te verkeren. Door nu met een eigen voorstel te komen kan Jeltsin het debat over dit voorstel weer openbreken.

Pag.5:

Besluit over Balten niet in Congres

Volgens de eerder deze week opgestelde agenda zou het voltallige parlement vandaag voor zijn laatste vergaderdag bijeen zijn gekomen. Gelet op de nieuwe verwikkelingen moet nu echter niet worden uitgesloten dat de slotsessie tot morgen wordt verdaagd.

Gisteren werd al duidelijk dat Gorbatsjov en de regeringsleiders een beslissing over de erkenning van de drie Baltische landen evenmin aan het Volkscongres wilden overlaten. Het besluit over hun definitieve "onafhankelijkheid' zal volgens de Kazachstaanse president Nazarbajev binnenkort worden genomen door de Staatsraad.

Gorbatsjov en de andere presidenten willen het Congres buiten de finale beslissing houden om te voorkomen dat ook Moldavië, Georgië en Armenië een besluit van het uitgebreide parlement gaan eisen. Estland, Letland en Litouwen kunnen niettemin deel blijven uitmaken van de economische markt die de Sovjet-Unie wil gaan vormen.

In zijn eerste toespraak tot het Volkscongres, gisterenmiddag, schetste president Gorbatsjov een nieuwe structuur voor de unie waarbij er drie typen van samenwerking kunnen zijn. Volgens Gorbatsjov kan een deel van de unie in federatief of in een losser confederatief verband verbonden worden en moet er daarnaast ruimte zijn voor republieken die zich willen “associëren” met de rest van de unie. De vorming van een gemeenschappelijke markt heeft volgens hem prioriteit omdat vervolgens daarop het “politieke proces” geënt kan worden. Na de "overgangsperiode', die nu door Gorbatsjov en tien andere regeringsleiders is voorgesteld, zou er op centraal niveau weer een volksvertegenwoordiging moeten komen. Naar Amerikaanse analogie: één huis van afgevaardigden en één kamer met republikeinse vertegenwoordigers.

Gorbatsjov hield in zijn korte toespraak, die hij onzeker begon maar met iets meer zelfvertrouwen afsloot, gistermiddag voor dat er na de overgangsfase ook een unieverdrag moet worden getekend om de nieuwe staatkundige structuur te bezegelen. Dat unieverdrag, dat nog voor de coup was opgesteld door met name Gorbatsjov en de Russische president Boris Jeltsin, staat nu onder druk door de reeks "onafhankelijkheidsverklaringen' van bijna alle deelstaten. Volgens Gorbatsjov moet de unie in een of andere vorm behouden blijven, onder andere omdat alleen dan het “Westen zal helpen”. Nu kijkt het Westen de kat nog uit de boom maar dan zullen ze “snel een beslissing nemen”, aldus Gorbatsjov. ,Vooruit, neem een beslissing. Wees wijs en van goede wil”, bond hij de volksvertegenwoordigers op het hart.