Japan na de coup

Op dinsdag 20 augustus, een dag na de coup in het Kremlin, stijgt een vliegtuig op van de luchthaven van Niigata, 180 kilometer ten noordwesten van Tokio, met bestemming Wladiwostok. Aan boord zijn negentien burgemeesters, afkomstig uit de kuststreek aan de Japanse Zee. Ze willen de zakelijke banden aanhalen met de autoriteiten in de Siberische havenstad.

“De Russen waren erg blij dat we middenin de coup kwamen,” zegt burgemeester Ioshiaki Hasegawa van Niigata deze week tegen The Nikkei Weekly, en volgens de krant onderstreepte de missie een van de meer subtiele, maar belangrijke gevolgen van de ineenstorting van de Sovjet-Unie, namelijk de versnelling van de commerciële uitwisseling tussen Rusland en Japan op lokaal niveau. De regering-Kaifu kreeg kritiek wegens haar weifelende houding tijdens de coup-poging, maar van zulke aarzeling beschuldigt niemand de burgemeesters, schrijft de krant, die lof toezwaait aan de ferme houding van de Japanse burgervaders in crisistijd.

In dezelfde krant wordt terloops gemopperd op het Westen, dat Japan dit voorjaar niet had betrokken bij de Grand Bargain, het Marshall-plan van de Harvard-professoren en de Russische econoom Grigory Javlinsky, dat een radicale hervorming beoogde van de Sovjet-economie met behulp van honderden miljarden dollars aan Westers geld. “Het hervormingsplan ging ervan uit dat Japan waarschijnlijk een van de grootste financiers zou zijn”, schrijft de krant.

Javlinsky is intussen vice-premier geworden in de nieuwe Sovjet-regering en werkt naarstig aan een aangepaste versie van zijn plan, waarvan men wellicht in Tokio zal denken dat bovenaan de lijst van financiers opnieuw Japan prijkt. Maar heeft de op een na grootste economie op aarde nog wel het geld? Voor het eerst sinds 1980 stroomt meer geld naar Japan dan er geld uit Japan wegvloeit. In het eerste halfjaar van 1991 voerde Japan 68,6 miljard dollar aan kapitaal uit en 72,4 miljard dollar aan kapitaal in, zo blijkt uit cijfers van Japans centrale bank. (In dezelfde periodes van 1990 en 1989 waren deze cijfers nog 62,2 uitvoer versus 27,1 invoer en 80,7 uitvoer versus 44,2 miljard dollar invoer). Japan is niet langer de bankier van de wereld.

Volgens analisten liggen aan deze kapitaalbeweging twee oorzaken ten grondslag. De Bank of Japan voert een strak monetair beleid en de beurs is als geldbron opgedroogd door de beursschandalen en de lage koersen. Een aantal olie-exporterende landen heeft de zwakke Duitse mark de rug toegekeerd en belegt nu zijn geld in yens. Japanse banken zijn op hun beurt karig met nieuwe kredieten omdat ze door de lage beurskoersen veel van hun verborgen reserves in effecten hebben verloren en liever hun balansen verstevigen dan geld uitlenen.

Japanse bedrijven die volop blijven investeren zien nauwelijks kans hun cash flow (winst + afschrijvingen) af te stemmen op hun fenomenale geldbehoefte en doen een massaal beroep op buitenlands kapitaal. In de eerste helft van dit jaar leenden buitenlandse institutionele beleggers bijna 19 miljard dollar uit aan Japanse bedrijven tegenover 1 miljard dollar in 1989. Blijft de Nikkei-beursgraadmeter schommelen rondom 23.000 (vandaag 22.400), dan zullen de Japanse banken dit jaar hooguit 0,1 procent meer uitlenen dan vorig jaar, zegt Kenishi Suematsu, voorzitter van de Japanse bankiersvereniging. Overigens behoren tot de buitenlandse financiers van Japan ook de vestigingen van de Japanse banken in het buitenland. Maar dat neemt niet weg dat Japan, ondanks zijn weer snel toenemende handelsoverschot, netto-importeur van kapitaal is geworden, en dat is in elf jaar niet voorgekomen.

Sommige Japanse analisten menen dat dit nog wel een poosje zal duren, omdat Japanse bedrijven in het afgelopen jaar zo verwend zijn met goedkoop geld, dat hun honger naar nieuw kapitaal voorlopig niet is te stillen, al is het veel duurder geworden.

Javlinsky en de zijnen zullen een beroep moeten doen op de internationale kapitaalmarkt, dan wel op intermediairs als Wereldbank en IMF, die in ruil voor spijkerharde hervormingseisen de kredietvoorwaarden verzachten.

Japan heeft voorlopig burgemeesters in de aanbieding, burgemeesters die niet aarzelden op het vliegtuig naar Rusland te stappen toen de afloop van de coup in Moskou nog niet vaststond.