Volkscongres overrompeld

MOSKOU, 3 SEPT. “Nazarbajev is onze matroos Zjelezjnjak”, roept afgevaardigde Aleksandr Obolenski boos en hij oogst daarmee applaus onder de verbijsterde afgevaardigden. Matroos Zjelezjnjak kwam in februari 1918 de eer toe om in opdracht van Lenin de Constituante uiteen te jagen omdat de communisten er geen meerderheid hadden. De negentienhonderd afgevaardigden van het Volkscongres voelen zich net zo in hun hemd gezet.

De openingszitting van het Volkscongres duurt nog geen kwartier. Dan staan de afgevaardigden al weer op straat. Verbijsterd, verbluft en sommigen zelfs sprakeloos. Ze hadden een openingstoespraakje van president Michail Gorbatsjov verwacht. Ze krijgen een "verklaring' bij monde van de Kazachstaanse president en partijleider Noersoeltan Nazarbajev met een inhoud die er niet om liegt. Op de keper beschouwd wordt de parlementariërs namelijk gevraagd het Congres te ontbinden en de macht over te dragen aan een Staatsraad van de republikeinse leiders en een nieuw nood-parlement met 20 afgevaardigden per deelstaat. Dit geldt weliswaar slechts voor een "overgangsfase' van twee tot drie maanden en de beloning is fraai: een volledig gedecentraliseerde confederatie waarin alle leden zelfs hun eigen zetel in de Verenigde Naties mogen opeisen. Maar toch.

De vergadering wordt door voorzitter Ivan Laptev onmiddellijk geschorst. Alle pogingen van de "zwarte kolonel' Viktor Alksnis van de conservatieve "Sojoez-fractie', die onvervaard het podium opstormt om het ordedebat te openen, stranden. De gedeputeerden krijgen krap vier uur de tijd om hun eerste standpunt te formuleren. Er zit voor de leden van het Volkscongres dus maar één ding op: op naar de gezantschappen die elke Sovjet-republiek in Moskou heeft om daar verder lucht te geven aan de verwarring.

Zelfs in het Russische parlement, het "Witte Huis' dat twee weken geleden achter de barricaden het symbool werd van de "overwinning van het volk', slaat in de pauze de verwondering toe. Ruim tien dagen hadden de Russische politici met het idee geleefd dat hun president Boris Jeltsin de baas was in de Sovjet-Unie. En nu ineens dit. De Leningradse burgemeester Anatoli Sobtsjak, een van de strategen van de democratische beweging en sinds vorige week ook adviseur in Gorbatsjovs opnieuw geformeerde "Veiligheidsraad', gaat daarom meteen in de aanval. Met zijn gebruikelijke spervuur van woorden overrompelt hij de aanwezigen. “Het uiteenvallen van de Unie mag niet onbeheersbaar worden”, aldus Sobtsjak. Elke poging om president Gorbatsjov nog deze week te lozen moet daarom de kop worden ingedrukt. Met “de heer Alksnis en consorten” kan geen gemene zaak worden gemaakt. “De Opperste Sovjet is vernederd en door het slijk gehaald”, probeert een Tataarse parlementariër nog even. Maar Sobtsjak heeft geen mededogen. “Zelfkritiek” is nu toch wel gepast, antwoordt de burgemeester van "Sankt Peterboerg'. “Jullie zijn het geweest die de benoeming van die samenzweerders hebben goedgekeurd. Jullie hebben twee keer voor Janajev (als vice-president van de Unie twee weken geleden de nominale leider van de junta) gestemd”, is zijn meedogenloze repliek aan de Tataren. De zaal loeit.

Pag 5:

"Het communisme was een droom, nu dromen we gewoon verder'

Morrend verlaat menig Russische afgevaardigde de zaal. “De coup gaat gewoon door”, commentarieert Viktor Kiseljov uit het Verre Oosten nog even. Tevergeefs. Een slordige stemming-bij-handopsteking moet de doorslag geven. Voorzitter Chasboelatov, die de Unieparlementariërs bedankt dat ze eindelijk de weg naar het Russische parlement hebben weten te vinden, neemt niet eens de moeite de stemmen te tellen. De Russische delegatie is voor, concludeert hij zonder omwegen. Sobtsjak zal een paar uur later als eerste namens de Russische delegatie zijn steun betuigen aan de voorstellen van Gorbatsjov en de tien andere presidenten. Er waren slechts acht stemmen tegen geweest, zegt hij ter ondersteuning van zichzelf.

Sobtsjak heeft zo zijn motieven voor deze harde aanpak. Hij was vorige week leider van een delegatie die halsoverkop naar de Oekraïense hoofdstad Kiev vloog om de naweeën van Jeltsins ondoordachte uitspraken over grenscorrecties op te vangen. Hij was daar geconfronteerd met een menigte met slogans als “Oekraïne zonder Rusland, Oekraïne zonder Moskou”, die op hem een “deprimerende indruk” hadden gemaakt. “Die emoties kun je niet stoppen. We moeten nu iedereen de mogelijkheid geven onafhankelijk te worden. Pas morgen, als ze zelfstandig zijn, zullen ze tot bezinning komen. Dan zal blijken dat ze er niet klaar voor zijn. Als ze zich dat realiseren, zullen ze tot de conclusie komen dat het geen gek idee is weer tot elkaar te komen”, aldus Sobtsjak als na afloop van deze eerste dag vol commotie zijn bodyguard hem in de auto probeert te duwen.

Maar of de republieken er ook zo over denken is halverwege deze buitengewone zitting van het Volkscongres nog de vraag. Op het podium draaft die eerste middag de ene na de andere vertegenwoordiger op om op bepaalde voorwaarden adhesie te betuigen met het voorstel van Gorbatsjov. Ook de Armeense president Levon Ter Petrosjan en de Letse ambassadeur Janis Peters gaan zo ver, hoewel zij terwille van hun thuisbasis nog vele slagen om de arm moeten houden. Zelfs de vertegenwoordigers van Georgië en Moldavië wringen zich in bochten om de achterdeur open te houden.

Tot de weinigen die zich 's middags niet geïntimideerd tonen, behoren Vladimir Samarin en Aleksandr Obolenski. Zij formuleren de gevoelens van onvrede in de zaal, zo blijkt uit het voorzichtige applaus dat zij krijgen. Volgens Samarin zal het Volkscongres, als het zich op deze manier laat uitschakelen, ook alle wettelijke verworvenheden zoals de vrijheid van godsdienst en meningsuiting te grabbel gooien. Want welke garanties hebben de burgers dan nog in de Centraalaziatische republieken, waar het democratische bewustzijn op een veel lager pitje staat? Een gevoel dat bij meer Russen leeft als het gaat om de periferie van de Unie. “Zo'n gehoorzaam Congres verdient het om opgeheven te worden”, sneert Samarin.

Obolenski, ooit pro forma tegenkandidaat van Gorbatsjov toen het Congres zijn eerste president moest kiezen, gaat nog een graadje verder. Het voorstel van de presidenten, deze “zelfbenoemde redders van het vaderland”, noemt hij ronduit “destructief”. “De grondwet is geen publieke vrouw.”

Buiten gehoorsafstand van de Bühne, waar Gorbatsjov, Jeltsin, Nazarbajev en andere republikeinse leiders de vergadering voorzitten, zijn vergelijkbare geluiden te horen. En die komen niet alleen uit de hoek van de unionisten der sojoez-fractie of coup-slachtoffers als Leonid Kravtsjenko, de vorige week wegens collaboratie ontslagen televisiedirecteur. Hij staat al weer omstandig de mening te verkondigen dat er “referenda” moeten worden gehouden over deze “kardinale en principiële grondwetswijzigingen”.

Ex-premier Nikolaj Ryzjkov, somber en treurig als altijd, is niet de enige die vreest voor een communistenjacht. “Niet alle communisten waren betrokken bij de coup. Zes jaar lang hebben we toegewerkt naar een leven zonder angst. Ik weet wat angst is en de communisten mogen niet vervolgd worden. Maar het allerbelangrijkste is op dit moment de integratie van onze economie. Die dicteert nu eenmaal onze politiek. Politieke ambitie louter om de politiek is slecht.” De Oekraïener Vitali Korotitsj, tot voor kort hoofdredacteur van het gerenommeerde tijdschrift Ogonjok, kan slechts grappen maken over de plannen. “Het communisme was een zoete droom. En nu dromen we gewoon verder. Het is allemaal erg lollig, maar laten we wel reëel blijven. Nu het één-partijsysteem niet meer bestaat, hebben we helemaal niets meer. Er is geen enkele structuur meer over. En wie betaalt straks de contributie voor al die zetels in de Verenigde Naties? De staatskas is leeg.”

Er is ook meer serieuze kritiek, bijvoorbeeld van vice-voorzitter Sergej Stankevitsj van de Moskouse gemeenteraad. Dat de tien presidenten en Gorbatsjov tot een gezamelijk concept zijn gekomen is “enorm belangrijk”. Maar hij zou wel “meer werkbare methodes” geweten hebben. Zo moet volgens hem de Opperste Sovjet (het kernparlement dat door het Volkscongres wordt gekozen) als “controlerend lichaam” blijven werken, zij het in een andere samensteling en zonder actieve wetgevende bevoegdheden. In het noodparlement ziet Stankevitsj niets. Omdat elke republiek daar twintig zetels krijgt, zullen de Russen in de minderheid zijn en dat doet de angst voor Aziatische overheersing opleven. “Veel republieken worden nog gedomineerd door totalitaire communisten”, aldus Stankevitsj. De sociologe Tatjana Zaslavskaja stemt daarmee in. Ze is verbijsterd door de onverwachte revolutie, al is ze het met de kern wel eens. “Ik begrijp die angst van de republieken voor Rusland niet. Rusland is altijd het centrum van het rijk geweest, de stam, waaraan de Oekraïne de belangrijkste loot is.”

Na vier uur heeft binnen in de zaal iedereen zijn zegje gedaan, inclusief patriarch Aleksej II. Zo de gedeputeerden daar na de "Blitzkrieg' nog enige moed uit hebben geput, dan is er buiten de poorten van het Kremlin voor enige tegenactie gezorgd. Daar staat een haag van demonstranten om de afgevaardigen uit te schelden. “Het Congres moet zich ontbinden”, klinkt het uit alle kelen, en “Weg met de communisten” en “Verraders”. En aan het adres van de boeren: “Hee, kolchoznik, jouw Starodoebtsev (de leider van de boerenbond die nu wegens betrokkenheid bij de coup gevangen zit) zat ook bij de junta”. De tocht langs deze spitsroeden lijkt eindeloos. Pas in hun hotel Rossia keert de rust weer terug.