Schrijvers scheldend ten strijde - tegen elkaar ; 'Barricaden van holle woorden'; "Jevtoesjenko is een machtswellusteling'

MOSKOU, 2 SEPT. Het rumoer in de zaal van het Huis der Literatoren zwelt aan. “Dit is een vergadering van usurpatoren”, “Jullie gebruiken neo-bolsjevistische methoden”, klink het van de achterbanken, waar de rechtse fractie zich heeft verzameld. “Stelletje avonturisten, Zjenja, ik schaam me voor je”, brult een besnorde schrijver tegen Jevgeni Jevtoesjenko, die vorige week tijdens een kleine paleisrevolutie benoemd werd tot tijdelijk secretaris van het bestuur van de Schrijversbond van de Sovjet-Unie.

De naweeën van de putsch golven door het hele land en de progressieve schrijvers, sinds kort verenigd in de Bond van Onafhankelijke Schrijvers, hebben eindelijk hun kans schoongezien. Met de democratie hoog in het vaandel lieten zij de oude stalinisten in de Schrijversbond spitsroeden lopen en zo vluchtte de beruchte kinderboekenschrijver Sergej Michalkov, auteur van het Sovjet-volkslied, vorige week met de staart tussen de benen het gebouw uit. De democraten zetten het bestuur af en namen en passant een hele serie schrijvers naar hun smaak in de Schrijversbond op. De conservatieven, verenigd in de Schrijversbond van de Russische Federatie, zijn razend en gaan nu in de tegenaanval.

Dat valt ze overigens niet mee. Hun voorman Joeri Bondarev, bekend schrijver van middelmatige oorlogsboeken en een rabiaat conservatief, heeft zich behoorlijk in de vingers gesneden. Samen met Valentin Raspoetin en Aleksandr Prochanov, ook wel de "nachtegaal van de generale staf' genoemd, stond Bondarevs naam onder de open brief "Woord aan het Volk', die algemeen gezien wordt als een van de wegbereiders voor de coup. De brief, die op 23 juli in Sovjetskaja Rossia verscheen, is een bombastische oproep tot verzet tegen de uitverkoop van Rusland aan het Westen en het uiteenvallen van het vaderland.

“Ontwaakt, komt tot bezinning, oud en jong, beschermt uw land! Laten we Nee! zeggen tegen hen die ons te gronde richten en hebben overmeesterd”. De briefschrijvers wendden zich direct tot het leger met het verzoek de “gezonde krachten in de maatschappij” te verdedigen. Onder de andere ondertekenaars van de brief waren twee latere putschisten, Vasili Starodoebtsev en Aleksandr Tizjakov, en twee generaals, Valentin Varennikov en Boris Gromov, van wie Varennikov een rol gespeeld heeft bij de staatsgreep.

Voorzitter Tsjernisjenko overschreeuwt de woedende geluiden uit de zaal met zijn fenomenaal stemgeluid. Wie de microfoon heeft heeft de macht. Hij leest een verklaring voor waarin het gedrag van “sommige schrijvers” die aan de kant van de “rechtse krachten” stonden, scherp wordt veroordeeld. Een aantal schrijvers heeft zich gecompromitteerd door contacten met de junta. Bondarev en Raspoetin - vorig jaar nog lid van Gorbatsjovs presidentiële raad - wordt aangeraden uit de leiding van de Schrijversbond te stappen. “We geven ze een laatste kans eerlijk te vertrekken”, loeit Tsjernitsjenko en het kabaal in de zaal zwelt weer aan.

“Schaamt u zich niet”, roept Jevtoesjenko tegen Koenjajev, hoofdredacteur van het inmiddels verboden nationalistische blad Den, “u hebt op 19 augustus de junta nog gesteund!”. De rechtse schrijvers verklaren het voor gezien. Onder woedende kreten stommelen zij de zaal uit, aangevoerd door Bondarev, die roept dat de Schrijversbond van de RSFSR uit de Uniebond stapt. Het schisma is een feit.Ik snel achter Bondarev aan. “Wij verlaten de Schrijversbond uit protest tegen de laster, de schending van mijn persoonlijke integriteit. Een groep samenzweerders heeft de macht overgenomen”. Volgens Bondarev is er geen quorum aanwezig en is Jevtoesjenko een machtswellusteling. De brief die hij heeft ondertekend mag absoluut niet als oproep tot een staatsgreep worden opgevat. Het was een “hartekreet over het lot van het arme Rusland”, dat in een diepe crisis verkeert. “Iedere anti-constitutionele staatsgreep ruikt naar bloed en onschuldige slachtoffers”, zegt Bondarev die op 19 augustus zelf overigens - als zovelen - ziek was. “Ik ben voor ware vrijheid, maar deze heren hier zijn pseudo-democraten. Wij steunen alle decreten van Jeltsin”, roept Bondarev huichelachtig.

De ruzie tussen de liberalen en conservatieven in de Schrijversbond dateert niet van vandaag of gisteren. De Schrijversbond is een behoudende organisatie, die zich in haar zestigjarige geschiedenis doorgaans van zijn slechtste kant heeft laten zien. De bond verdedigde apparatsjiks en talentloze tweederangs schrijvers en verwijderde schrijvers als Solzjenitsyn en Brodsky uit zijn rijen. De bond is, net als de Sovjet-Unie tot nu toe, federatief van opbouw. Naast de Uniebond hebben alle republieken hun eigen Schrijversbond. Die bonden verklaren zich nu langzamerhand onafhankelijk van de Uniebond en de zege van de democraten is dus een eigenlijk een Pyrrusoverwinning.

De Schrijversbond van de RSFSR is het bolwerk van de Russische nationalisten, die hun politieke denkbeelden uitdragen in bladen als Literatoernaja Rossia, Nasj Sovremennik en Molodaja Gvardia. Deze bladen verzetten zich al jarenlang tegen de politieke lijn van Gorbatsjov en zeker die van Jeltsin. Anti-semitische organisaties als Pamjat halen hun ideologische voedsel uit de artikelen van schrijvers als Bondarev en Proganov. De progressieve schrijvers staan met hen op permanente voet van oorlog, waarbij grove beledigingen over en weer tot de conventionele bewapening behoren.

“Ze hebben gisteren geprobeerd ons gebouw te verzegelen”, vertelt Bondarev, bijna stikkend van woede. De Schrijversbond van de RSFSR zetelt op de Komsomolski Prospekt. Het gebouw is omgeven door een schutting, omdat het in de steigers staat. Deze opknapbeurt kwam goed van pas, want het rondslingerende bouwmateriaal werd bliksemsnel omgetoverd tot een provisorische barricade. Een organisatie, die een beetje mee wil tellen heeft in de Sovjet-Unie vandaag de dag een barricade voor de deur. “Jesenin hebben jullie gedood en Solzjenitsyn verjaagd. Wie is de volgende?” meldt een plakkaat. Twee jongens in camouflagepak controleren ons bij de ingang. Zij zijn van de privé-bewakingsdienst Kolokol (de Klok) en zijn voor veertienduizend roebel per maand ingehuurd door de Russische schrijvers.

Vrijdag verscheen opeens een jeugdige commandant met vijf jongens op de vergadering, waarop de Russische schrijvers hun houding ten opzichte van de putsch aan het bijschaven waren. De commandant toonde een mandaat van de gemeenteraad en zei in opdracht van meneer Moezykantski, de prefect van de wijk, het gebouw te komen verzegelen, totdat is uitgezocht welke rol de Russische schrijvers bij de coup hebben gespeeld. Het mandaat was uitgegeven door het "Onderzoekscomité over anti-constitutioneel gedrag', en luidde: “Op vertoon van dit mandaat krijgt kameraad (naam) het recht deel te nemen aan het onderzoek naar anti-constitutionele activiteiten van burgers en hun betrokkenheid bij de staatsgreep”. Zulke mandaten zijn volgens de Komsomolskaja Pravda aan alle “volksmilities” gegeven die het Witte Huis hebben verdedigd. “En aangezien we inmiddels weten dat het halve land daar gestaan heeft, kan praktisch iedereen dat papiertje ontvangen en - aan de slag! Valt u maar binnen, verzegelt u maar, onderzoekt en stelt in staat van beschuldiging!”, schrijft de krant ironisch.

De Russische schrijvers namen de zaak echter geenszins ironisch op. Het mandaat werd ter plekke door dorpsschrijver Vasili Belov verscheurd. Hij snelde vervolgens naar de Opperste Sovjet met een vlammende rede om krachtig te protesteren tegen dit machtsmisbruik. Volgens perschef Lykosjin hebben de schrijvers de jongelui “op waardige wijze weerstand geboden”. Het openbaar ministerie verklaarde de actie vervolgens illegaal, en zelfs Gorbatsjov schijnt zich nog met de storm in het glas water bemoeid te hebben. Voor alle zekerheid hebben de schrijvers toch maar een bewakingsdienst in de arm genomen. Zij doen nu net alsof zij een belegerde veste zijn. In de hal hangen al drie decreten van de "Zelfverdedingsstaf van de Schrijversbond van de RSFSR'.

Net als in de zieltogende communistische partij ligt de macht van de Schrijversbond voornamelijk in zijn bankrekeningen en onroerend goed. De Russische Schrijversbond heeft zich inmiddels alle tegoeden en gebouwen op Russisch grondgebied toegeëigend. De bond, fel tegenstander van alles wat naar democraten riekt, schaamt zich er nu niet voor dat te doen met verwijzing naar Jeltsins decreten. Heeft Jeltsin zich immers niet op dezelfde manier alle bezittingen op Russisch grondgebied toegeëigend?

In het Huis der Literatoren vergadert men ondertussen door, zonder de rechtse Russische collega's. De Oezbeekse schrijver Timoer Poelatov waarschuwt tegen het gebruik van ondemocratische methoden. De “politieke lambada” is nu ook in de Schrijversbond begonnen, waarschuwt hij. “De stem van de wijsheid is verstomd, we bouwen nog slechts barricaden van holle woorden”. De staatsgreep heeft de “ingenieurs van de menselijke ziel”, om met Stalin te spreken, voor de komende maanden in ieder geval weer voldoende bijdetijds vocabulair verschaft.