Gorbatsjov: snel zaken doen

MOSKOU, 2 SEPT. De politici in de Sovjet-Unie hebben een middel gevonden om de staatsgreep uit te zieken: filibusteren. Zes dagen heeft het parlement van de Unie zichzelf vorige week beziggehouden. Het aantal besluiten dat het daarbij heeft genomen, is op de vingers van één hand te tellen. Er werd een commissie ingesteld die de coup moet onderzoeken, Gorbatsjovs interim-kabinet, dat op de puinhopen nu een radicaal economisch beleid zal moeten voeren, werd goedgekeurd en voorzitter Anatoli Loekjanov werd van zijn parlementaire immuniteit beroofd, waarna hij kon worden gearresteerd. En dat was dat.

Vandaag is de tweede ronde begonnen. In het congrespaleis in het Kremlin is het 2250-koppige Volkscongres, het uitgebreide parlement van de Unie, bijeengekomen om het nog eens dunnetjes over te doen.

Volgens Gorbatsjov dient de zaak in een paar dagen te zijn afgehandeld. Om het Volkscongres voor te zijn, heeft hij gisteren de hele dag onderhandeld met de presidenten van de verschillende Sovjet-republieken. Eén gezamelijke verklaring namens tien presidenten moet de angel uit het geleuter halen. (De Georgische en Armeense waren gisteren in Moskou om mee te praten, een unicum, ook al heeft de eerste nog bedenktijd gevraagd). Niet voor niets werd de verklaring vanmorgen door de Kazachstaanse president Noersoeltan Nazarbajev voorgedragen, waarna de zitting onmiddellijk werd geschorst voor onderling beraad. Via hem moest het wantrouwen van de periferie jegens het "centrum' worden weggenomen.

Met andere woorden: Gorbatsjov is weer in het offensief. Zaterdag liet hij zich, ter gelegenheid van de jaarlijkse "Feestdag van de stad Moskou', op het balkon van het gemeentehuis zien en liep hij vervolgens over straat terug naar het Kremlin. Daarna gaf hij ook nog eens een interview weg aan de nieuwe televisiechef Jegor Jakovlev waarin hij duidelijk maakte dat er wat hem betreft geen sprake kan zijn van aftreden, omdat dat “los van alle andere aspecten immoreel zou zijn”. Want de Unie moet nu behouden blijven. Alleen de Baltische landen moeten hun “zelfbeschikkingsrecht” ten volle kunnen beleven. De samenwerking met de Russische president Boris Jeltsin, die voor de Balten eveneens een uitzondering maakt, en de andere regeringsleiders van de deelstaten die zich de afgelopen tien dagen één voor één onafhankelijk hebben verklaard, loopt nu bovendien redelijk soepel, zei Gorbatsjov.

Of hij de politieke verwarring in het voltallige parlement zo afdoende te lijf kan gaan, blijft echter de vraag. De chaos die zich vorige week manifesteerde in de Opperste Sovjet van de Unie, stond namelijk voor meer dan alleen eigenbelang.

De volksvertegenwoordigers in het parlement zijn uiteraard bang voor hun eigen politieke toekomst. Het Unieparlement is immers het minst democratisch van allemaal. Het is tweeëneenhalf jaar geleden op een nog wat halfslachtige manier verkozen. Van partijvorming was toen nog geen sprake en van een volledig vrije kandidaatstelling evenmin, ook al werd dit parlement inderdaad als een doorbraak ervaren.

Pag 5:

Parlement in Moskou verkeert in verwarring

De politici die daar toen van hebben geprofiteerd zijn echter inmiddels door de tijd ingehaald. De maatschappelijke macht ligt nu bij de republieksparlementen en de gemeenteraden.

Maar het gebrek aan koersinzicht in het Sovjet-parlement was ook een illustratie van het machtsvacuüm waarin de Unie verzeild is geraakt. Iedereen roept wat en de politici kunnen zelfs dit niet bijhouden. Uit schuldgevoel over hun eigen slappe rol twee weken geleden - de meeste afgevaardigden namen na de coup geen initiatief en beperkten zich tot telefoontjes naar Loekjanov van wie ze wilden weten wat ze moesten doen - en omdat de machtsverhoudingen in dit parlement de afgelopen anderhalf jaar alles behalve zijn uitgekristalliseerd.

De democraten hebben zich stuk voor stuk teruggetrokken, omdat ze in hun nieuwe vertegenwoordigden lichamen beter werk te doen hadden. De conservatieven, verenigd in de zogenaamde "sojoez-groep', hebben slechts getamboereerd op staatkundige eenheid en recht & orde, twee thema's die sinds de 19e augustus in diskrediet zijn geraakt. En het centrum heeft nooit bestaan, maar kon slechts leven bij de gratie van de positie van Gorbatsjov.

Daar komt nog bij dat dit Unie-parlement zelfs op zijn hoofdtaak, het uitstippelen van een algemeen beleid dat aanvaardbaar zou kunnen zijn voor het gehele land, door de gebeurtenissen van vorige week zijn oren in eerste instantie wel moet laten hangen naar Rusland, de "redder' van het land dat geen land meer is.

Als de Russische leiding eensgezind zou zijn, zou dat geen probleem hoeven worden. "Ja en amen' zou dan afdoende zijn geweest. Maar Rusland is niet zo eenduidig als de top onder leiding van Jeltsin wil suggereren. De uitspraak namens Jeltsin een week geleden dat de Oekraïne en Kazachstan territoriale claims mochten verwachten als deze twee sleutelrepublieken zich geheel zelfstandig uit de Unie zouden terugtrekken, was daarvan een illustratie. De trauma's die daarvan het gevolg waren, zijn via een intensieve pendeldiplomatie van vice-president Aleksandr Roetskoj en voorzitter Vladimir Loekin van de buitenland-commissie weliswaar weggemasseerd, maar de achterliggende gedachten achter Jeltsins eis zijn daarmee nog niet naar het rijk der fabelen verdreven. Binnen de regeringstop in Rusland zijn afgelopen maanden vrij fundamentele meningsverschillen gerezen over de meest wenselijke strategie. In Jeltsins omgeving vertoeven rechtgeaarde nationalisten, die hun hart hebben verpand aan de "renaissance' van de Russische natie (Roetskoj), king-makers (persoonlijk kabinetschef Gennadi Boerboelis) die slechts tot doel hebben Boris Jeltsin zo hoog mogelijk in het zadel te krijgen, tactici die als enige doel hebben om de communistische partij te liquideren (burgemeester Gavril Popov van Moskou, die vorige week een adviesfunctie bij Gorbatsjov van de hand wees en eerder van zijn houding blijk gaf door zich in kleine kring tegen Westerse hulp uit te spreken) en doorgewinterde reformisten als de ex-communist Leonid Travkin en de sociaal-democraat Oleg Roemjantsev die een al te scherpe de breuk met het verleden gevaarlijk vinden.

Deze wel zeer gevarieerde democratische beweging ziet zich op het Volkscongres nu geconfronteerd met de immobiele massa der meerderheid. Bovendien blijft het gedrag van de sojoez-fractie onvoorspelbaar. Deze groep hield zich vorige week in de Opperste Sovjet dan wel koest, haar vooruitgeschoven kolonels Viktor Alksnis en Nikolaj Petroejsenko waren in de wandelgangen van het kleine kernparlement aanzienlijk spraakzamer. Hadden zij niet altijd al gezegd dat het verval van de unie levensgevaarlijk was, voor de sovjet-volkeren zelf en voor de hele wereld, was hun boodschap. Dat er vorige week ineens kernwapens in het spel kwamen, bevestigde Alksnis alleen maar in zijn oordeel. Als de meerderheid van het Volkscongres deze week gaat twijfelen over de richting kunnen zij weer opduiken. In democratische kringen hebben Jeltsin en Aleksandr Jakovlev de alarmbellen daarvoor al geluid. De voltallige volksvertegenwoordiging zou wel eens uit kunnen zijn op het grondwettelijk uitroepen van de noodtoestand, dat wil zeggen een constitutionele variant van de coup van twee weken geleden.

Het lijkt een wat al te paranoïde perspectief. Maar hoe langer het Volkscongres kan doorsudderen, hoe rijper de tijd wordt voor de recuperatie van die groepen die zichzelf verslagen voelen door hun eigen putschisten van maandag de 19e augustus.