Verlate recensie

Het paard Klavertje had met welgevallen op de muurkrant gelezen dat de Partij die zij toch al nooit had gemogen omdat die niet voor alle dieren was opgekomen, maar enkel de belangen van de hanen had gediend, als een kaartenhuis eindelijk ineen was gestort.

Ze liep met haar vriend, de ezel Benjamin, die op momenten van grote verwarring altijd een kalmerende invloed op haar had, een eindje op om bij te komen van de opwinding die het nieuws bij haar had teweeggebracht. Bij de muur van de oude schuur bleef zij even staan, terwijl haar ogen zochten naar de Zeven Democratische Geboden die sinds dierenheugenis op de achtermuur waren geschreven. “Mijn ogen zijn niet meer wat ze geweest zijn, maar ik zou toch zweren dat er aan de muur wat veranderd is”, sprak ze tot haar vertrouwde gids. Om er de vraag op te laten volgen: “Zijn de Zeven Geboden soms weggehaald, Benjamin?”

De ezel richtte zich op en las haar voor wat er op de muur stond geschreven: All animals are equal but some animals are more equal than others

Het was een onheilspellende verandering, maar Klaver begreep onmiddellijk wat dat behelsde. De volgende dag verbaasde ze zich er dan ook niet over dat alle varkens die een leidinggevende functie op de boerderij hadden een zweepje bij zich droegen. Ze keek er ook niet meer van op toen ze hoorde dat de varkens een radiotoestel voor zichzelf hadden gekocht, een eigen telefoon hadden laten aanleggen en abonnementen hadden genomen op tijdschriften en kranten die tot nu toe tot de privileges van de bazen hadden behoord. En het verbaasde haar zelfs niet toen het hoofdvarken met een pijp in zijn mond in de tuin werd gesignaleerd en dat de andere varkens de kleren van Meneer Jones uit de kast hadden gehaald en die hadden aangetrokken. Ze had ze potsierlijk gevonden, maar het stadium van verbazing was ze nu voorgoed voorbij.

George Orwell's Animal Farm is sinds deze week geen actuele politieke verhandeling meer, maar alleen nog literaire historie. Zijn fans hoeven daar niet rouwig om te zijn, want zijn lang voor een sprookje gehouden satire op het communistische totalitarisme heeft nergens zoveel ondergrondse lezers bereikt als juist in de Sovjet-Unie, waar het boek bijna vijfenveertig jaar tot de meest begeerde evergreens in de illegale boekhandels heeft behoord. Het zou rechtvaardig zijn geweest als de afgevaardigden van het volk, die de afgelopen week in Moskou de heersende klasse hebben onthalsd, de schrijver van Animal Farm en Nineteen Eighty-Four in hun triomf hadden laten delen, maar misschien is Orwell in de Sovjet-Unie al genoeg bewezen doordat hij daar van 1945 af een verboden schrijver is geweest.

Hij zal het zelf in elk geval een grotere eer hebben gevonden naar verborgen laden onder de toonbank te zijn verbannen dan helemaal niet te worden gelezen, zoals in het democratische Nederland van 1945, dat hem jarenlang over het hoofd zag en de geniale kwaliteit van zijn dierenfabel pas herkende toen het boek allang tot de wereldliteratuur was doorgedrongen. In Nederland was George Orwell aan het einde van de Tweede Wereldoorlog nauwelijks bekend. Animal Farm, dat hij in 1943 schreef, verzekerde in 1945 zijn verheffing tot de rangen van de grote schrijvers (na in de jaren dertig in de Engelstalige wereld naam te hebben gemaakt met waarschuwende verhandelingen over het fascisme), maar in Nederland bleef de verschijning van zijn eerste internationale bestseller vrijwel onopgemerkt. Nederland was vijf jaar voor de internationale literatuur afgesloten geweest en reageerde met een lui oog op het werk van de grootste politieke essayist die in de oorlogsjaren in het Engelse taalgebied c.q. de Westerse wereld, naar voren was gekomen. Hoeveel nieuwe verbindingen er in het bevrijde Nederland ook met het cultureel machtige Engeland werden aangeknoopt (het Engelse voetbal was in 1945 in Nederland buitengewoon populair en geen instelling stond hier in zo hoog aanzien als het Britse Lagerhuis, dat voor ons de democratie had gered), Orwell bleef hier onontdekt. Veertig jaar later kon dr. W. Drees, de eerste naoorlogse (co-)premier, die ook als partijman regelmatig te maken kreeg met de zojuist aan de regering gekomen Britse Labour Party, zich niet herinneren dat hij de verschijning van Animal Farm in de Engelse uitgave (een Nederlandse vertaling was er nog niet) in 1945 had opgemerkt, zoals hij mij desgevraagd zei.

Animal Farm vond hier in het begin vrijwel geen kopers (ook niet nadat het weekblad Elsevier het in enkele vertaalde afleveringen in verkorte vorm in 1946 publiceerde), maar dat was, gezien de wat afwijkende internationale oriëntatie van Nederland op dat moment, ook weer niet zo verwonderlijk. De onvermijdelijke dekolonisatie van Nederlands-Indië hield de politieke gemoederen in Nederland vooralsnog meer bezig dan de imperialistische politiek van de Sovjet-Unie en in het bijzonder de totalitaire machtspolitiek van het stalinisme - Orwell's thema in Animal Farm.

In Nederland was de nieuwsfoto die Orwell tot het schrijven van zijn boek had aangezet, niet eens bekend. Orwell schreef Animal Farm onmiddellijk na de Topconferentie in Teheran in 1943, naar aanleiding van de toast die de Grote Drie daar voor de fotografen op de onvermijdelijke nederlaag van Hitler uitbrachten. Churchill en Roosevelt tevreden glimlachend naar Stalin vereeuwigd: dat was voor Orwell teveel. Die geallieerde glimlach werd betaald uit dankbaarheid voor de inzet die de Sovjet-legers in de strijd tegen de legers van Hitler hadden betoond, maar Orwell was er niet gerust op dat Churchill's lofrede op de "heroïsche moed van het Russische volk dat zo geleden had onder het Bolsjevisme en onder Hitler' in het Westen wel doorzien werd als gelegenheidspropaganda.

In zijn voorwoord voor de Oekraïense vertaling van Animal Farm (1947) motiveerde Orwell zijn aanklacht tegen het totalitaire communisme: hij was in de eerste plaats niet vergeten hoe de door Moskou geïnspireerde lokale communisten in de Spaanse Burgeroorlog (waarin hij zelf met een trotskistische groepering had meegevochten en door zijn keel werd geschoten) onder de overige linkse groepen hadden huisgehouden. In de tweede plaats was hij er niet gerust op dat de stalinistische zuiveringen in Moskou uit de jaren dertig niet uit het collectieve geheugen van het Westen zou raken. In de derde plaats geloofde hij niet dat de goede betrekkingen die Stalin op de Conferentie van Teheran met het Westen had aangeknoopt door de ware vredesgeest waren ingegeven en van lange duur zouden zijn.

De Engelsen (en de meeste Westerse democratieën), schreef hij, begrepen niet wat totalitaire politici met "de democratie' voorhadden doordat ze er nooit mee in aanraking waren geweest en zelf van de wieg tot het graf beschermd werden door vrijheden en burgerrechten die door hun regeringen tot het uiterste werden gerespecteerd. Daardoor konden de Engelsen de berichten over communistische wreedheden die ze in hun eigen kranten lazen, volgens Orwell, ook niet geloven. Misschien las een deel van de kopers van Animal Farm het boek daarom ook liever als een kinderboek.