Vadim Bakatin probeert de KGB met bluf om te vormen

MOSKOU, 31 AUG. Als de nieuwe KGB-chef Vadim Bakatin zich binnen de muren van de Loebjanka net zo gedraagt als daarbuiten zullen de agenten van de staatsveiligheid nog een zware pijp gaan roken.

Bakatin, sinds vorige week zaterdag in dienst van de dienst, moet de KGB reorganiseren. Dat wil zeggen hij moet de KGB als “staat binnen de staat”, zoals president Michail Gorbatsjov het deze week in de Opperste Sovjet zei, gaan afschaffen.

Veel tegenspraak duldt Bakatin daarbij niet. Zelfs niet van zijn eigen zoon, een van de vermoedelijk half miljoen medewerkers van de dienst, die hij deze week maar meteen heeft ontslagen omdat het hem niet zo “makkelijk” leek voor zijn “zoon om onder z'n vader te werken”.

Bakatin vertelt het bovendien allemaal alsof hij achter een mitrailleur met woorden ligt. Hij suggereert zo enorm veel zelfvertrouwen. Maar de reden voor dit bombardement op de KGB lijkt net een slagje anders. Bakatin heeft haast. Wil er nog iets overblijven van de ooit omvangrijkste geheime dienst ter wereld, dan moet er snel wat veranderen.

Want de KGB ligt met de ontluistering van het communisme als bestuurssysteem niet alleen als geducht repressief apparaat onder politiek vuur, het "comité voor de staatsveiligheid' heeft afgelopen twee weken ook in professionele zin prestige verloren. De KGB zou de staatsgreep van de putschisten van vice-premier Gennadi Janajev tot een geslaagd einde hebben kunnen brengen. Maar de dienst bracht er op het kritieke moment weinig van terecht. Van onderlinge communicatie was die eerste dagen van de coup amper sprake. En als er al onderling bevelen werden uitgewisseld, dan werden ze niet uitgevoerd.

De voormalige chef Vladimir Krjoetsjkov was immers een van de acht leden van de junta die maandagochtend 19 augustus de macht wilde overnemen. De aan hem ondergeschikte Valeri Boldin, hoofd van de persoonlijke veiligheidsstaf van de president in het Kremlin, zat ook ook in de samenzwering. Boldin was de liaison-officier die Gorbatsjov de zondag voor de coup in zijn datsja op de Krim het ultimatum kwam overhandigen.

Maar de dag daarna bleek de KGB slechts op halve kracht te werken. Dat Leonid Sjebarsjin, het hoofd van de buitenlandse inlichtingendienst, van tevoren van niks wist - hij vertoefde zondag de 18e de hele dag rond het tenniscourt en zou de putsch een dag later tegenover Jeltsins rechterhand Gennadi Boerboelis “idiotie” noemen - was nog begrijpelijk. Dat Krjoetsjkov en Boldin op relevantere eenheden van de KGB uiteindelijk geen greep bleken te hebben, was minder logisch.

Want wat gebeurde er die maandagmorgen nadat er tot de machtsovername was besloten? Eigenlijk heel weinig! De KGB haalde de telefoon- en telegraafverbindingen niet uit de lucht. Het Amerikaanse televisiestation CNN kreeg haar satelliet-signalen via de televisietoren Ostankina gewoon door en het weekblad Moskovskije Novosti kon alle dagen rustig blijven bellen en faxen met het gebarricadeerde "Witte Huis', het regeringscentrum waar de Russische president, Boris Jeltsin, zich had verschanst. De “speciale verbindingen” die het blad had met de regeringscentra, de ministeries van defensie en binnenlandse zaken en zelfs de KGB bleven eveneens in tact. De lijst met zevenduizend potentiële opposanten en zestig mensen die hoe dan ook “preventief” moesten worden gearresteerd, werd niet afgewerkt. Zelfs Jeltsin werd niet opgepakt voordat hij 's morgens vroeg zijn datsja verliet, hoewel het coup-comité van Janajev en Krjoetsjkov daartoe volgens de Russische veiligheidschef Sergej Stepasjin wel opdracht had gegeven.

De volgende avond was het nauwelijks anders. In de nacht van 20 op 21 augustus werden twee divisies van de KGB, waaronder de "speciale eenheid' 103-JA, naar Moskou verordonneerd. Ze kwamen niet in de actie. De groep Alfa van de "zevende afdeling' van de dienst, belast met de bestrijding van terrorisme, had die nacht het regeringsgebouw van Jeltsin moeten bestormen. Het zou voor deze elite-eenheid een fluitje van een cent zijn geweest. Ze deed echter niets, volgens een van de commandanten omdat de in een sportzaal verzamelde mannen geen trek hadden in deze klus.

Die KGB moet Bakatin nu herstructureren. Zijn plannen zijn helder. De staatsveiligheidsdienst moet een inlichtingendienst à la de CIA worden.

De KGB herbergde alles altijd onder één dak. Het was het apparaat dat met zijn "vijfde afdeling' op dissidenten moest jagen, de grenzen diende te bewaken, een centrale rol bij de bestrijding van economische delicten had te spelen, de spionage en contra-spionage moest verzorgen en ook nog eens de communistische partij van informatie voorzag. De dienst had daarom eigen troepen, agenten, administrateurs en verklikkers op de loonlijst staan. Om nog maar te zwijgen van al die mensen die gratis en voor niets tot diensten werden gechanteerd.

Daar gaat nu het mes in. De militaire inlichtingenafdeling is inmiddels al overgedragen aan het ministerie van defensie. Als het aan Gorbatsjov en Bakatin ligt, worden echter ook alle politieke en politiële taken afgestoten dan wel over de republieken gedecentraliseerd en worden de grenstroepen elders ondergebracht. De afdeling die zorg had voor de bewaking van de president en andere hoogwaardigheidsbekleders zal daarna eveneens worden afgestoten. De politieke sectie moet geliquideerd worden en ook alle partijcomité's binnen de dienst zullen daadwerkelijk ontbonden worden. Kortom, zoals Bakatin gisteren zei, er is een “verandering in stijl van werken” op til.

Daar nu zit het probleem. Bijna niemand weet nog hoe de lijnen lopen. Met de arrestatie van Krjoetsjkov, het ontslag van enkele andere hoge functionarissen en het aantreden van Bakatin is hooguit begonnen met een zuivering aan de top. Hoe de stemming op het niveau van de portiers is, moet nog blijken. Want ook Bakatin weet na zeven dagen niet met wie hij werkt. Gisteren kon hij althans geen concrete cijfers oplepelen. Dat was in zijn geval geen deftige geheimzinnigheid maar eerlijk gemeend. En of dat nog niet genoeg is, moet hij zijn onmogelijke opdracht ook nog zien te realiseren in nauwe samenspraak met de politieke leiding van Rusland, dat nu de macht in de Sovjet-Unie in handen heeft en bezig is met het opzetten van een eigen inlichtingendienst.

Daarom gaat Bakatin vooralsnog zeer voorzichtig te werk. Het eerste conflict met de democratische beweging heeft hij zichzelf bijvoorbeeld al op de hals gehaald. Deze week eisten de voormalige KGB'er Oleg Kaloegin, tegenwoordig een der radicaalste democraten, en de voormalige dissidente priester Gleb Jakoenin onverwijlde openbaarheid van alle dossiers. Bakatin weigerde dat. Zelfs in een "onafhankelijke commissie' die het voorwerk zou moeten doen, ziet hij weinig.

Bakatin kiest op dit moment voor bluf. Op de vraag of hij niet bang is voor structureel verzet tegen het op handen zijnde democratiseringsproces uit de KGB-gelederen en, zo ja, hoe hij die angel er dan uit denkt te trekken, antwoordt hij dan ook: “dat is aan mij”.