Tsaar Alexander II; Een voorloper van Gorbatsjov

Alexandre II. Le tsar libérateur door Henri Troyat 255 blz., Flammarion 1990, f 50,50 ISBN 2 08 066249 X

Groter verschil tussen vader en zoon is nauwelijks denkbaar. Tsaar Nicolaas I was hardvochtig, autoritair en nogal geborneerd. Zijn oudste zoon Alexander Nicolaïvitsj, in huiselijke kring Sacha genoemd, was daarentegen een overgevoelig, nerveus kind met een levendige geest en een goed verstand.

De jonge troonopvolger zat tussen twee vuren. Zijn gouverneur, de beroemde dichter uit die tijd, Joukovski, stimuleerde de intelligentie van het zachtaardige kind. Maar Nicolaas I had andere ideeën. Hij zag erop toe dat Sacha al op zijn elfde jaar met de harde discipline van de kazerne vertrouwd raakte. Alexander moest een man van staal worden. Op zijn dertiende kreeg hij al een commando over een regiment. Ook daarna zorgde de vader voor allerlei promoties voor de kroonprins. Veel hielp het niet: de introverte Alexander had weinig met het militaire vak op.

Het contact met meisjes op huwbare leeftijd viel hem evenmin gemakkelijk. Toen Alexander twintig was geworden, besloot het hof in Sint Petersburg dat er een vrouw voor de kroonprins moest worden gevonden. De reisbestemming lag voor de hand: de Duitse hoven die de traditionele huwelijksmarkt voor de Europese koningshuizen vormden. Veel Russisch bloed had Alexander Nicolaïvitsj trouwens niet in de aderen; al zijn voorouders trouwden met Duitse prinsessen.

Alexander reisde in 1838 naar het Westen af. In Holland werd hij ontvangen door Anna Paulovna, de gemalin van de Prins van Oranje, de latere koning Willem II. De Russische kroonprins won snel de harten van zijn gastheren en -vrouwen. Tijdens het bezoek aan Wenen schreef zijn gouverneur aan keizerin Alexandra, de moeder van Sacha: ""Iedereen is dol op hem, en allen roemen zijn minzame karakter, zijn verstand en zijn waardigheid waarvan hij op spontane en delicate wijze getuigenis aflegt.''

PRINSES

Tot groeiende wanhoop van zijn gevolg was Alexander niet onder de indruk van de huwelijkskandidaten met wie hij in contact werd gebracht. Wel raakte hij tijdens die Europese tournee verliefd op een nogal onaanzienlijk prinsesje, Maria von Hessen. Toen bleek dat Alexander serieuze huwelijksplannen met haar had, sprak de Russische aristocratie laatdunkend van een mésalliance. De kroonprins trok zich echter niets van die kritiek aan. De mooie en tegelijk bescheiden Maria bekeerde zich tot de orthodoxe godsdienst, en ging Maria Alexandrovna heten. Het huwelijk werd op 16 april 1841 ingezegend. Uit die verbintenis zouden acht kinderen voortkomen.

De kroonprins werd geleidelijk aan in staatszaken ingevoerd. Weinig wees er toen nog op dat Alexander Nicolaïvitsj na de dood van zijn vader zou uitgroeien tot een groot hervormer, onder wiens bewind Rusland een ware metamorfose onderging. Alexander bleef Nicolaas I vereren, hoewel diens regime steeds autoritairder werd. Kritiekloos schaarde de kroonprins zich achter de hardvochtige manier waarop zijn vader probeerde Rusland tegen de revolutionaire besmetting te beschermen.

De in 1854 uitgebroken Krim-oorlog verliep slecht voor Rusland. Begin 1855 werd Nicolaas I ernstig ziek. Op zijn sterfbed beval hij zijn zoon: ""Houdt alles vast.'' Het Russische rijk mocht onder geen beding uit elkaar vallen. Nadat Nicolaas I zijn laatste adem had uitgeblazen, deelde de nieuwe tsaar, Alexander II, het Corps Diplomatique plechtig mee: ""Het woord van mijn vader is mij heilig.''

In de praktijk toonde Alexander II echter een pragmatisch optreden. Ogenschijnlijk zette Rusland de oorlog onverminderd voort, maar achter de schermen ijverde Alexander voor de beëindiging van een conflict waarvan het land weinig goeds had te verwachten. In 1856 werd de vrede getekend op voorwaarden die niet al te vernederend voor Rusland waren. De nieuwe tsaar maakte zijn onderdanen duidelijk dat deze weinig glorieuze vrede noodzakelijk was. Hij wilde de wonden zo snel mogelijk doen helen, en probeerde het vertrouwen van de intelligentsia te winnen. Tot zijn eerste liberale maatregelen behoorde de opheffing van de censuur op de boeken van Gogol. Het was een veelbelovend begin van "Le tsar libérateur'.

DRAMA

Alexandre II is de vijftiende biografie van Henri Troyat, de gevierde Franse schrijver van Russische afkomst. Hoewel Troyat inmiddels tachtig is, is zijn produktie nog indrukwekkend. Elk jaar verschijnen er een of twee boeken van zijn hand, veelal beurtelings een roman en een biografie. Zijn levensbeschrijving van Alexander II heeft niet de kracht en de diepte van zijn biografieën over Tsjechov of Flaubert. Toch blijkt Troyat op zijn oude dag een uitstekend vakman. In een recente televisie-uitzending zei hij: ""Elk nieuw boek schrijf ik met een inzet alsof het om een debuut gaat.''

Hoewel Gorbatsjov niet wordt genoemd, dringen zich bij het lezen van deze biografie parallellen met het heden op. Het drama van de hervormer Alexander II was dat het leven hem niet alleen moeilijk werd gemaakt door de conservatieven die alles bij het oude wilden laten, maar ook door de radicalen. In plaats van het verleden als vergelijkingscriterium te gebruiken, hadden de radicalen na de liberalisatie de neiging vergelijkingen te trekken met een ideale situatie die nooit in Rusland had bestaan. De hervormingsdrang van Alexander II werd beloond met een algemeen gevoelen van frustratie en ontgoocheling in het land.

Alexander II was een modern en Europees vorst. De lijfeigenschap werd afgeschaft, onderwijs en landbouw werden gemoderniseerd, de justitie verkreeg grotere onafhankelijkheid. Daarnaast introduceerde Alexander II beperkt zelfbestuur op regionaal niveau. Zijn bewind van ruim een kwart eeuw werd tevens gekenmerkt door spectaculaire gebiedsuitbreidingen. Als gevolg van annexaties in Siberië en Centraal-Azië en de pacificatie van de Kaukasus werd Rusland vergroot met een territorium dat van de Kaspische zee tot China en Afghanistan reikte.

POOLS BLOEDBAD

De geschiedenis herhaalt zich soms daadwerkelijk. Net als Gorbatsjov nu met het nationaliteitenprobleem in de Sovjet-Unie worstelt, heeft Alexander II destijds met de nationaliteitenkwestie in Rusland te maken gehad. Nicolaas I had zoals gezegd op zijn sterfbed Alexander gewaarschuwd voor het gevaar van het uiteenvallen van het Russische rijk onder druk van de verschillende nationaliteiten. Vooral de Poolse kwestie verontrustte Alexander II. Hij wist geen raad met de Poolse eis tot onafhankelijkheid. De tsaar werd heen en weer geslingerd tussen zijn neiging tot tolerantie en zijn wens om de erfenis van zijn vader onverlet te laten. Een weifelend beleid was het gevolg. Uiteindelijk besloot Alexander II het Poolse onafhankelijkheidsstreven in bloed te smoren. De stem van de traditie had hier het laatste woord.

Hoewel deze tragische affaire de invloed van de reactionairen in Rusland had versterkt, zette de tsaar zijn hervormingsbeleid voort. Zijn grootste wapenfeit is de bevrijding van de lijfeigenen geweest. Rusland had hierin een halve eeuw achterstand op zijn Europese buren. Toen Alexander zijn vader opvolgde, telde Rusland vijftig miljoen slaven op een totale bevolking van eenenzestig miljoen. Tolstoi schreef in zijn Herinneringen: ""Het idee dat de emancipatie van de lijfeigenen ter hand moest worden genomen, was tegen de jaren veertig in ons milieu absoluut niet verspreid.''

De lijfeigenen vormden een straatarme, ongemotiveerde plattelandsbevolking. De landbouwproduktie begon schrikbarend te dalen. Alexander II heeft vijf jaar nodig gehad om het verzet te breken van edelen, die hun privileges niet wensten op te geven. De afschaffing van de lijfeigenschap heeft de structuur van de Russische maatschappij diepgaand gewijzigd. Door toedoen van de tsaar kwamen er regionale raden, zemstvo's, tot stand. Deze zemstvo's mochten plaatselijke belastingen gaan heffen. Voor het eerst mochten kleine luyden er het woord nemen. Een andere noviteit was dat zonen van kleine ambtenaren toegang tot de universiteiten kregen.

Helaas droeg deze ontluikende democratisering de kiemen van vernietiging in zich. De Verlichting leidde tot de opkomst van activisten, die korte metten met de oude waarden wilden maken. Toergenjev doopte hen "nihilisten'. In 1866 werd de tsaar het doelwit van een aanslag. Die mislukte weliswaar, maar het was de eerste keer dat er op een Russische vorst werd geschoten. Het aureool van mystiek waarmee de functie van tsaar was omgeven, was verdwenen. De aanslag maakte een einde aan het tijdperk van grote hervormingen, want het activisme van de nihilisten heeft Alexander II onbuigzaam gemaakt. Zijn persoonlijkheid veranderde. Hij werd wantrouwig en prikkelbaar tegenover zijn omgeving. Zijn huwelijk met keizerin Maria Alexandrovna bestond nog slechts in naam. Hij kon haar groeiende vroomheid niet verdragen.

BIJZIT

De tsaar nam een matresse, Katherina Dolgorouki. Hij was achtenveertig, zij negentien. Met de dag werd Alexander verliefder op zijn jonge minnares, die tot zijn dood bij hem zou blijven. Hij begon haar steeds meer over staatszaken en intriges aan het hof te vertellen. De erotiek scheen een belangrijke rol in hun relatie te spelen. Omstreeks zijn zestigste ging zijn gezondheid achteruit. Zijn lijfarts opperde dat ""de fysieke achteruitgang van de vorst wellicht het gevolg is van zijn seksuele excessen''.

Na de ondertekening van het Verdrag van Berlijn in 1878 installeerde de tsaar Katherina in het Winterpaleis. Zij ging daarmee onder het zelfde dak wonen als de keizerin. Alexander had toen al twee kinderen van zijn geliefde. In het Winterpaleis werd vervolgens een derde kind geboren. Iedereen aan het hof sprak er schande van. Het gezag van tsaar Alexander II raakte erdoor aangetast.

Intussen waren de nihilisten verantwoordelijk voor een golf van terrorisme, die hoge functionarissen, met inbegrip van de tsaar, tot doelwit had. Alexander II overleefde in totaal vijf aanslagen. Na de vierde riep hij vertwijfeld uit: ""Wat hebben ze toch tegen mij? Ik heb alleen maar geprobeerd goed voor mijn volk te zijn.'' De vorst begon te geloven dat er een doem rustte op elke poging om het trage Rusland in beweging te krijgen.

Begin jaren tachtig waren de nihilisten ervan overtuigd dat de gewelddadige dood van Alexander II in de ineenstorting van het tsaristische bewind zou resulteren. Op 1 maart 1881 kregen de revolutionairen hun zin: Alexander II overleed aan de gevolgen van een nieuwe aanslag, de zesde. Eerder die dag had Alexander een manifest ondertekend, waarin de weg voor beperkte liberalisering van het bestuur werd vrijgemaakt. Het was een belangrijk document, dat de eerste restrictie van het keizerlijk gezag impliceerde.

De moord op "Le tsar libérateur' bleek volkomen nutteloos te zijn geweest. De eerste daad van zijn opvolger, zijn zoon Alexander III, betrof de intrekking van het liberale manifest. Daarmee werd de dageraad van een democratisering in het autocratische Rusland voortijdig uitgedoofd. De voorspelling van de nihilisten dat het tsarenrijk na de gewelddadige dood van Alexander II in elkaar zou storten, is niet uitgekomen. Wat wel in elkaar stortte, waren juist de revolutionaire organisaties.

Enkele dagen na de moord verlieten prinses Katherina en haar kinderen voorgoed Rusland. De nieuwe heerser zei op 18 april 1881: ""De stem van God gebiedt ons met vastberadenheid aan het hoofd van de absolute macht te stellen.'' Op termijn bleek deze stap terug naar de absolute macht een noodlottig besluit te zijn. Henri Troyat, die de bolsjewistische revolutie als zesjarig kind heeft meegemaakt, concludeert: ""De nieuwe tsaar vermoedde niet dat gedurende zijn ogenschijnlijk stabiele en succesvolle regering een kloof tussen het volk en zijn vorst zou ontstaan, waarvan zijn geliefde zoon, de toekomstige Nicolaas II, 36 jaar later de bloedige gevolgen zou ondervinden.''