We moeten Gorbatsjov niet al te hard aanvallen om zijn loyaliteit

Vorige week donderdag gaf George Kennan, de nestor van de Amerikaanse diplomatieke historici, een vraaggesprek aan Robert MacNeil in het programma The Macneil-Lehrer report over de mislukte coup in de Sovjet-Unie. Het interview werd uitgezonden op het niet commerciële Amerikaanse televisiestation Public Broadcasting Services. Kennan is de grondlegger van de "beheersingspolitiek' (containment-policy) van de Verenigde Staten en was jarenlang ambassadeur in Joegoslavië en de Sovjet-Unie. Hieronder volgt een verkorte weergave van het vraaggesprek.

Kennan: Ik denk dat de recente gebeurtenissen van groot belang zijn. Ik wil hiermee niet de moeilijkheden onderschatten die de Sovjet-Unie in de nabije toekomst zal ondervinden, maar ik denk dat dit een keerpunt is van het allergrootste historisch belang. Het valt me moeilijk een vergelijkbare en even belangrijke ommezwaai te vinden in de moderne Russische geschiedenis.

MacNeil: Waarom eigenlijk? Er zijn tenslotte zovele keerpunten geweest. Kennan: Ja, maar wat er gebeurde in de straten van Moskou en Leningrad de afgelopen drie vier dagen is dat het Russische volk voor het eerst in de geschiedenis de manier waarop het niet alleen tijdens de Sovjet-periode, maar ook in de eeuwen daarvoor is geregeerd, de rug heeft toegekeerd. Het heeft, met succes, medezeggenschap opgeëist bij het vormgeven van zijn eigen samenleving en zijn eigen toekomst. En ik kan me geen vergelijkbaar precedent in de Russische geschiedenis voor de geest halen, zelfs in 1917 was van iets dergelijks geen sprake. Het is de hoopvolste ontwikkeling die ik ooit in Russische aangelegenheden heb waargenomen en een zeer fundamentele. Ik geloof zelfs dat van nu af aan de Sovjet-Unie, in haar politieke samenstelling, politieke norm, de manier waarop politiek wordt bedreven, een andere Sovjet-Unie zal zijn dan zij ooit is geweest.

MacNeil: Hoe denkt u dat dit op deze manier kon gebeuren?

Kennan: Deels is het natuurlijk een communicatie-revolutie. Een veel groter gedeelte van het volk leest, en luistert naar de media, maar deels houdt het verband met de weerzin tegen zeventig jaar communistisch regime, en ik denk dat de mensen in 1917 beseften dat de regering van de tsaar niet zo goed was, dat de tsaar geen indrukwekkend figuur was, maar eigenlijk een tamelijk domme man, en dat zij hun vertrouwen in een dergelijke regering verloren. Velen hebben op naïeve wijze gedacht dat deze - communistische - beter zou zijn, maar nooit eerder werd een volk zó teleurgesteld. En ik denk dat de weerzin tegen het recente verleden hun de moed en het doorzettingsvermogen heeft gegeven dit niet langer te aanvaarden.

MacNeil: Veel mensen waren bezorgd dat na eeuwen van onderdrukking en paternalistisch regeren de gewoonten, het psychologische gedrag, zo sterk zouden zijn dat, als de situatie verwarrend en onzeker werd zoals tijdens de perestrojka, de verleiding onweerstaanbaar zou worden om terug te keren naar een veilige en sterke situatie, alleen maar voor de stabiliteit. Waarom is dat niet gebeurd?

Kennan: Iedere keer dat er sprake was van een krachtmeting, koos men - in de grote steden althans - voor een poging om een democratische ontwikkeling in gang te zetten. Ik weet niet zeker hoe dit op het platteland werkt. In grote delen van het platteland, ver van de grote steden, is veel minder begrip voor de voordelen van democratie, dan in Moskou en Leningrad. Aan de andere kant vormen deze plaatsen het centrum van de politieke vitaliteit van het land en het is nu duidelijk dat er geen twijfel bestaat over de publieke opinie, de Russische opinie. Die publieke opinie is keer op keer op de proef gesteld maar nooit zo volledig als deze keer en nooit is de uitkomst zo dramatisch duidelijk geweest als de afgelopen dagen.

MacNeil: Dus u gelooft dat zes jaar experimenteren met glasnost en vrijheid de politieke psychologie van het volk werkelijk heeft veranderd?

Kennan: Ja, en ik denk dat we dit voor een groot deel te danken hebben aan Gorbatsjov en dat we dat niet mogen vergeten. Hij heeft zijn fouten en zwakheden en ook zijn blinde vlekken, maar hij heeft de Sojvet-Unie een grote dienst bewezen. Voor een deel is dit de weerslag daarvan. Hij was uiteindelijk degene die dit mogelijk maakte door glasnost de kans te geven, door de pers toe te staan haar stem te laten horen, en de mensen ook die kans te geven door de contacten met de wereld te openen. MacNeil: Het is ironisch dat Gorbatsjov heeft toegegeven enerzijds zijn eigen ondergang te hebben geschapen door teveel vertrouwen te stellen in zoveel hardliners en anderzijds zijn eigen redding te hebben bewerkstelligd doordat hij zoveel vrijheden heeft toegelaten.

Kennan: Dat is het zeker. En ik ben ervan overtuigd dat hij vele malen ervan zal worden beschuldigd een aandeel te hebben in de verantwoordelijkheid voor deze gebeurtenissen door zijn toegeeflijkheid aan deze lieden. Tenslotte heeft hij een aantal van hen benoemd op de posities die ze bezet hielden. Maar we moeten hem niet te hard vallen. Hij was zich er heel goed van bewust dat de partij en de politie nog steeds machtig waren in grote delen van het land, misschien niet in de grote steden, maar wel in de provincie. Hij wilde hen zoveel mogelijk binnen boord houden en hen niet in een positie dwingen waar iets dergelijks zich kon voordoen. Hij is misschien te ver gegaan in zijn samenwerking met hen, het toekennen aan hen van belangrijke posities en het praten met hen en mogelijk moet hij daar nu voor boeten, maar ik denk dat we ons moeten realiseren dat het niet gemakkelijk voor hem was, ook omdat hij lange tijd gevangen zat in zijn geloof dat de partij een geschikt hervormingsinstrument zou kunnen worden.

MacNeil: Vandaag herhaalde Gorbatsjov dat hij de partij trouw zou blijven en dat hij meende dat de partij een instrument voor hervorming zou kunnen zijn.

Kennan: Ik zou hem niet te hard vallen. Loyaliteit is de enige absolute menselijke eigenschap die altijd wordt gerespecteerd. In zekere zin is het beter aan je smoezeligste vrienden loyaal te blijven dan het tegenovergestelde. En ik weet dat hij met de grootste moeite afstand neemt van zijn vertrouwen in de partij. Hij is in de partij opgegroeid en hij heeft daaraan zijn positie te danken. In zekere zin respecteer ik hem voor zijn trouw aan de partij, maar ik denk dat hij ongelijk heeft. MacNeil: Als dit het historische keerpunt is waar u over spreekt, zou hij dan de boot niet kunnen missen en als gevolg van die loyaliteit achterblijven?

Kennan: Ja, voor een deel daardoor. Ik denk dat zijn bijdrage aan de ontwikkeling van de Sovjet-Unie al grotendeels was uitgeput vóór de recente gebeurtenissen. Hij had het grootste gedeelte van zijn historische opdracht, om de macht van de parij over de hele Russische samenleving te breken en de vrijheid van meningsuiting mogelijk te maken, volbracht. Dat was een historische bijdrage en ik weet zeker dat hij daarvoor lof zal oogsten, maar hij had wat slechte eigenschappen. Eén daarvan was zijn overtuiging dat de partij een goed middel voor verandering zou zijn en een andere was de overtuiging dat het imperium bijeen zou kunnen worden gehouden, dat de republieken binnen de Uie zouden blijven. Ik denk dat dat ook een gebrek aan inzicht en een verkeerde beoordeling zijnerzijds was. Dat is een gepasseerd station. Het tijdperk van de grote imperiums is voorbij. In het bijzonder voor die rijken die een aantal naties en een aantal talen omvatten. Ook alle andere zijn verdwenen, het oude Turkse imperium, het oude Oostenrijks-Hongaarse imperium, het Britse imperium. Zij zijn alle gezwicht voor de krachten van het moderne nationalisme. Het was duidelijk dat het Russische-Sovjet rijk uiteindelijk ook aan deze krachten zou moeten toegeven.

MacNeil: Een deel van de nieuwe republieken, de Russische federatie van Boris Jeltsin incluis, hebben over een eigen leger gesproken, over eigen veiligheidstroepen. Vormt deze desintegratie of decentralisatie die u voorspelt, serieuze veiligheidsproblemen voor het Westen?

Kennan: Wat de nucleaire wapens betreft heeft het Unieverdrag dat door de republieken zou worden ondertekend en dat waarschijnlijk de directe aanleiding was voor de coup, korte metten gemaakt met de dreiging van kernwapens in de verkeerde handen. Wat dat betreft denk ik dat we opgelucht moeten zijn, en verder denk ik dat we de onafwendbaarheid van deze decentralisatie moeten erkennen en ons niet ertegen moeten keren. MacNeil: Waar past Jeltsin in dit geheel?

Kennan: Hij komt natuurlijk tevoorschijn als dé grote persoonlijkheid in de Sovjet-Unie. Hij is ook een man die ik respecteer. Hij heeft heel andere eigenschappen dan Gorbatsjov. Gorbatsjov was niet erg goed in zijn verhouding tot het volk. Jeltsin is juist het tegenovergestelde en hij heeft natuurlijk zijn positie enorm versterkt door zijn gedrag in de afgelopen dagen. Hij heeft zichzelf een moedig en sterke man betoond in een moeilijke situatie. En dat waardeert iedereen. Maar belangrijker is dat hij democratisch is gekozen en dat degenen die hem gekozen hebben zich daarvan bewust zijn en zich die keuze niet willen laten ontnemen.