De tuinen van het westen

De meeste voorspellingen blijken achteraf meer te zeggen over de tijd waarin ze werden gedaan, dan over de toekomst die de voorspeller in het ogenblik van zijn helderziendheid dacht te beschrijven. Dat komt doordat de verbeeldingskracht van de meeste voorspellers niet veel verder reikt dan wat ze om zich heen zien en dan - noodgedwongen maar ongeweten - zich ertoe bepalen, het waargenomene te vergroten of te verkleinen of een beetje door elkaar te husselen. Die voorspellingen zijn dus karikaturen van de wereld der voorspellers. Van een karikatuur leert men vaak meer dan van een natuurgetrouwe beschrijving. Daarom zijn die voorspellingen later zo verhelderend over het verleden, en alleen al daarom is het nuttig dat de mensen zich aan voorspellingen blijven wagen.

Nu kreeg ik een gefotokopieerd artikel uit het Britse literair-politieke tijdschrift Horizon onder ogen. De redacteur daarvan was Cyril Connolly die niet tot de schrijvers van m'n voorkeur, noch tot die van m'n afkeer hoort. Ik heb maar één zin van hem onthouden: The gardens of the West are closing down, waarmee hij wilde zeggen dat het gedaan zou zijn met onze humane, beschaafde zomeravonden op tuinterrassen, ijs tinkelend in whiskyglazen, eeuwenoude gazons, literair gesprek, licht mompelend, licht stotterend tijdens het croquetspel. Zo stelde ik het me ongeveer voor. Connolly's zin is geciteerd in het eerste nummer van Libertinage dat zich de toekomst ook volgens een zonsondergang in Homes & Gardens voorstelde.

Dit artikel uit Horizon, The outlook for mankind, is in 1948 geschreven door Bertrand Russell, en om het maar meteen te zeggen: als voorspelling lang niet gek, in achteneenhalve pagina de zes mogelijkheden - scenario's, zeggen we nu - voor onze toekomst zo compact beschreven dat weergeven hier ondoenljk is. Al mijn vooroordelen raakten aan het wankelen.

De eerste mogelijkheid, een overwinning van de Sovjet-Unie met vreedzame middelen, sluit hij uit. De tweede, bekering van Moskou tot het kapitalisme, ook. 't Is wel dichtbij, maar toch nog verder dan men denkt. Drie is de verdeling van de wereld in invloedssferen. Dat was veertig jaar Koude Oorlog met zijn gewapende randconflicten. Vier is een grote oorlog eindigend in een Amerikaanse overwinning en daarop de Pax Americana. Dat zou ondanks de enorme verwoestingen nog altijd te verkiezen zijn boven vijf: een grote oorlog met een Russische overwinning waarna de wereld in een concentratiekamp zou veranderen. De ware nachtmerrie is zes: een grote oorlog zonder overwinnaar, waarna de partijen, zich gereorganiseerd hebbend, de strijd zouden hervatten.

De zwakte van de voorspelling blijkt uit het ontbreken van één mogelijkheid die nu werkelijkheid is geworden. Russell noemt nog wel, zij het met geringe mate van waarschijnlijkheid, de "bekering' van het Westen tot het communisme; hij gebruikt het woord convert. Maar de "teruggang' van de Sovjet-Unie naar het kapitalisme is bij hem de enige mogelijkheid die niet verder hoeft te worden besproken, en daar gebruikt hij in de twee regels die hij daarvoor nodig heeft revert.

In de loop van zijn redeneringen geeft Russell het Westen veel goede raad die is opgevolgd. Herbewapening van West-Duitsland (zeer gedurfd in 1948!), het verheffen van West-Duitsland tot een zelfstandige en volwaardige natie, en: onophoudelijk de Russen aan het verstand te brengen dat ze een oorlog tegen de Amerikanen niet kunnen winnen. Dat advies hebben de Amerikanen zo ter harte genomen dat ze in de Vietnamese oorlog terecht kwamen en daaruit is weer het Russell Tribunaal ontstaan om duidelijk te maken dat het zo niet was bedoeld.

Uit Russells voorspelling, het convert en revert, blijkt impliciet dat het Westen toen niet zoveel fiducie in zichzelf had als nu. Het communistisch rijk was de "monolieth' die hier angst, haat, schuldgevoel en ook ontzag veroorzaakte. Vooral het ontzag belette de voorspellers, hun fantasie dusdanig de vrije loop te laten dat ze, hoe vaag ook, zich mogelijkheid zeven konden voorstellen, d.w.z. wat we nu zien gebeuren: een Russische ineenstorting onder de ontluikende Pax Americana.

The gardens of the West hebben er nog nooit zo mooi bijgestaan. Het is wel zeker dat we ons daarin vergissen, maar hoe en waarom: dat zullen we pas weten als we over veertig jaar de voorspellingen van vandaag lezen.