"De partij zag dat socialisme een doodlopende steeg was'; Brazauskas: "Het zijn slechte tijden voor dictators'

VILNIUS, 30 AUG. Dr. Algirdas M. Brazauskas zou een broer van Boris Jeltsin kunnen zijn: robuuste gestalte, vol gezicht en strakgeknipte haren. Brazauskas, anderhalf jaar geleden nog secretaris-generaal van de Litouwse Communistische Partij en daarmee eerste violist in de Litouwse politiek, is nu voorzitter van de Democratische Arbeiderspartij van Litouwen, met veertien zetels (tien procent) in het parlement. Brazauskas is nu goed voor hier en daar een donderende paukenslag en wordt verder niet meer gehoord in de Litouwse politiek, die volledig wordt gedomineerd door de nationalisten van de onafhankelijkheidsbeweging Sajudis.

Als partijleider heeft Brazauskas in de jaren 1988 en 1989 met man en macht geprobeerd de geest van het Litouwse onafhankelijkheidsstreven in de fles van de Sovjet-Unie te houden. Totdat, in december 1989, de Litouwse communisten op een dramatisch verlopen congres besloten definitief te breken met Moskou. Brazauskas: “Diezelfde avond belde Gorbatsjov op. Woedend was hij. Hij stak een tirade af en gooide de hoorn op de haak. Op een toelichting van mijn kant stelde hij geen prijs. Diezelfde avond nog hebben wij de belangrijkste papieren in ons partijhoofdkwartier in veiligheid gebracht. We vreesden het ergste, maar er gebeurde niets.

“Een paar dagen later werd ik naar Moskou geroepen voor een speciaal plenum van het Centraal Comité. Eindeloos heb ik geprobeerd Gorbatsjov in Moskou te spreken te krijgen. Maar hij hield zich voor mij verborgen. Uiteindelijk werd ik met hem doorverbonden. Hij sprak met me via zijn autotelefoon. Hij ontbood me in een kale kamer vol marmer in het gebouw van het Centraal Comité. Het was er ijskoud, maar Gorbatsjov kwam binnen en gooide zijn jasje over een stoel. "Hoe kun je zoiets doen, begrijp je wel waar je mee bezig bent', riep hij opnieuw. "Michail Sergejevitsj, wat kan ik anders doen als 850 van de duizend afgevaardigden op ons congres voor afscheiding stemmen?' Het drong niet tot hem door. Hij wilde de feiten niet onder ogen zien. Als ik hem dezer dagen in de Opperste Sovjet bezig zie, zie ik weer die Gorbatsjov van december '89 voor me, blind voor de realiteit.”

Heeft u met Moskou gebroken omdat u opeens overtuigd Litouws nationalist was geworden of omdat u nog iets van uw socialistische idealen wilde redden tegen de stroom van het aanzwellende nationalisme in?

“Mijn persoonlijke keuze doet er weinig toe. De partij koos voor afscheiding, dat was voor mij het belangrijkste gegeven.”

Was de partij opeens nationalistisch?

“Nee, de partij zag in dat het staatssocialisme een doodlopende steeg was. Zij koos tegen totalitarisme en uiteindelijk voor sociaal-democratie in een meerpartijenstelsel.”

Wat zal de toekomstige politieke koers van Litouwen zijn? Roemenië koos een neo-communistisch Front, Hongarije een conservatief Forum. En Litouwen?

“Ik kan op dit moment geen enkele inschatting maken wat de hoofdstroom in de Litouwse politiek zal zijn. De rol van Sajudis lijkt me uitgespeeld. Sajudis was een volksbeweging met maar één doel: onafhankelijkheid. Dat doel is nu bereikt. Politiek bewuste mensen hebben zich inmiddels al bij een partij aangesloten: bij ons of bij de liberale partij of bij de christen-democratische.”

Sajudis zal dit najaar een groot congres houden om een nieuwe politieke koers uit te zetten. Welke richting ziet u het inslaan?

“Wat overblijft van Sajudis zal ultra-rechts zijn: kortzichtig en nationalistisch.”

Dreigt president Landsbergis een ultra-rechtse leider te worden?

“Zo kras wil ik het niet zeggen. Hoewel ik twijfel aan zijn democratische gezindheid. Zijn politiek van confrontatie is schadelijk voor Litouwen. Hij wil alle ex-leden van de communistische partij verbannen uit het openbare leven. De partij had 200.000 leden op een beroepsbevolking van nog geen 2 miljoen. Een nieuwe generatie leiders moet zich ontwikkelen, daar heeft Landsbergis gelijk in. Maar je helpt die generatie niet als je de ervaring van de vorige generatie overboord zet.”

Vreest u de komst van een nieuw rechts bewind in Litouwen zoals tijdens de periode-Smetona tussen de beide Wereldoorlogen?

“Ik sluit niets uit, ik kan de toekomst niet voorspellen. Maar ik ben niet pessimistisch. Internationalisering, vrijheid, democratie, dat is de grote stroom van dit moment. Het zijn slechte tijden voor dictators.”

Beschouwt u Boris Jeltsin op dit moment als de juiste man op de juiste plaats?

“Ja, want hij is eerlijk gekozen.”

U zet geen vraagtekens bij zijn Russisch nationalisme?

“Ik ken de geschiedenis van mijn land. We hebben zwaar geleden onder Duits, Pools en Russisch nationalisme. Maar laten we ophouden daarover te praten. Er is maar één manier om de dreiging van de geschiedenis voor te blijven. Economische ontwikkeling. En snel.”