Vertalen per computer

Over het vertalen met behulp van een computer is veel gedacht en geschreven. Toen in het midden van de jaren zestig het gezaghebbende Automatic Language Processing Advisory Committee (ALPAC) in de Verenigde Staten zich negatief uitsprak over de mogelijkheden van automatisch vertalen, werden alom grootschalige projecten stopgezet.

Toch hebben linguïstische computerexperts sindsdien niet stilgezeten. In Amerika en Japan werden grote systemen ontwikkeld en in Europa bespoedigt de EG, met 's werelds grootste vertaalafdeling, vertaalwerkzaamheden met SYSTRAN. Zelfs in Nederland worden pogingen tot automatisch vertalen ondernomen, in het bijzonder door het Utrechtse Bureau voor Systeemontwikkeling BSO. Dit bedrijf - inmiddels onder de naam BSO-Language Systems - joeg nauwelijks een jaar geleden nog de zelfstandige beroepsvertaler de schrik op het lijf: het project DLT (Distributed Language Translation) had een prototype opgeleverd dat vertaalt tussen Engels en Frans. Spoedig zouden meer talen beschikbaar zijn.

Uiteindelijk moest daarmee dan een secretaresse in Amsterdam een Nederlandse brief intypen, die, na een vertaalslag te hebben doorlopen, in keurig Japans of Amerikaans op het beeldscherm van de een of andere geadresseerde in Tokio of Chicago zou verschijnen. Vooralsnog hebben de beschikbare systemen met elkaar gemeen dat ze peperduur zijn: voor minder dan één ton vindt men weinig bruikbaars.

De PC-bezitter zal voorlopig niet gauw aan automatisch vertalen toekomen. De nu beschikbare programma's zijn het vermelden nauwelijks waard. Dit betekent niet dat de PC niet kan helpen bij het vertalen. Als middel om een gegevensbank te raadplegen, kan de PC veel werk uit handen nemen en een woordenboek is immers niets anders dan een verzameling van terminologische, linguïstische, grammaticale, stilistische enz. gegevens. Na Het Spectrum heeft nu ook Wolters-Noordhoff met WordDisc een elektronisch woordenboek uitgebracht.

Het gebruik van een elektronisch woordenboek is eenvoudig: bij het opstellen of vertalen van een tekst in een vreemde taal met behulp van een tekstverwerkingsprogramma kan een in de computer aanwezig woordenboek worden geraadpleegd zonder dat men het tekstverwerkingsprogramma hoeft te verlaten. De in het woordenboek gevonden termen worden met een druk op de toets van het elektronische woordenboek overgeheveld naar de onder handen zijnde tekst. Dit spaart veel zoek- en typewerk. Kennis van de grammatica van de vreemde taal blijft niettemin vereist. Daarom maakt een dergelijk hulpmiddel van een willekeurige computergebruiker nog geen professionele vertaler.

Onder de naam WordDisc geeft Wolters-Noordhoff vijf elektronische woordenboeken uit (Nl-En, En-Nl, Nl-Sp, Sp-Nl, Fr-Nl). Ze kosten per stuk 295 gulden exclusief btw en zijn gebaseerd op de bekende woordenboeken van Wolters. Ieder pakket bestaat uit zes diskettes van 3,5 inch of twaalf diskettes van 5,25 inch en een handleiding met informatie over de inhoudelijke en meer computertechnische aspecten van een kopieerbeveiliging die allicht een nieuwe generatie krakers aan het denken zal zetten.

De installatie van het woordenboek op de harde schijf van de PC vergt, buiten het invoeren van de zes of twaalf diskettes en het opvolgen van de op het scherm verschijnende aanwijzingen, geen speciale kennis. Het programma heeft al naar gelang de aangeschafte versie tussen twee en vier megabyte aan ruimte op de schijf nodig. Van het geheugen van de computer gebruikt het 118 kilobyte.

Met het commando "wd s' wordt WordDisc in het geheugen geladen. Vervolgens start men het tekstverwerkingsprogramma. WordDisc sluimert nu "achter' het tekstverwerkingsprogramma totdat het vanuit het onder handen zijnde document met de standaard-toetscombinatie Alt+. (Alt plus punt) wordt geopend. De z-toets activeert het zoekvenster: er verschijnt een regel voor invoer van het woord dat men wil vertalen. Na invoering hiervan en afsluiting met [Enter] begint WordDisc te zoeken. Zodra de term is gevonden, verschijnt deze op het scherm en kan hij met de kopieerfunctie worden overgeheveld naar de tekst. Met deze handeling wordt WordDisc tevens gesloten.

Het zoeken van losse termen vergt ook met een papieren woordenboek meestal weinig tijd maar met WordDisc gaat het toch sneller. Meer tijdrovend echter is in het traditionele woordenboek het opzoeken van staande uitdrukkingen, vooral als het lange lemmata betreft. Een uitdrukking als "voor de hand liggen' wordt volgens het hiërarchische principe onder de hoofdingang "hand' gezocht, "in antwoord op' onder "antwoord': meestal tijdrovend zoekwerk in kleine lettertjes.

WordDisc biedt hier met de functie "verzamel' in tegenstelling tot vergelijkbare PC-programma's een krachtig middel om dergelijke staande uitdrukkingen rechtstreeks op te zoeken, zonder met de pijltjestoetsen te hoeven "bladeren' in een lemma. In een zogenaamd verzamelvenster kun je maximaal vijf woorden intypen - bijvoorbeeld "voor - hand - liggen' of "hand - liggen - voor'. In de terminologische data wordt nu gezocht naar de aanwezigheid van deze termen in de opgegeven samenstelling of delen daarvan. In geval van de versie Nl-En kun je kiezen uit de volgende Engelse alternatieven: "go without saying- be self-evident- be obvious- be natural'.

Handig en eveneens uniek ten opzichte van vergelijkbare programma's is de functie "naslag'. Hiermee kunnen op schijf aanwezige woordenboeken aan elkaar gekoppeld worden. Dat wil zeggen, dat een woordenboek En-Nl te koppelen is aan een woordenboek Nl-De zodat je met een combinatie van twee woordenboeken uiteindelijk drie vertaalrichtingen kunt raadplegen: En-Nl, Nl-Du en tenslotte En-Du.