Brinkman geloofde steeds dat de ratio zou zegevieren in de coalitiebesprekingen; "Besluiten mijlpalen in geschiedenis van Nederland'

DEN HAAG, 29 AUG. In de PvdA-fractie heeft hij de koosnaam Brinkybrightboy. De sociaal-democraten hadden afgelopen weekeinde geen goed woord voor hem over: hij zou hun partijleider Kok op het verkeerde been hebben gezet. Zelf speelt CDA-fractievoorzitter Brinkman zijn rol in de afgewende kabinetscrisis down. “We hebben dit jaar binnenskamers zoveel gesprekken gehad - Lubbers, Kok, Wöltgens en Brinkman - die mensen weten echt wel wie waar staat.”

In de lobby van het Haagse Novotel drinkt Elco Brinkman in de vroege donderdagochtend een biertje. Hij is zichtbaar tevreden over de besluitvaardigheid van het kabinet en de realiteitszin van de sociaal-democratische coalitiegenoot. “Het was echt een positieve dag.”

Waar de PvdA-fractie dinsdag knarsetandend het groene licht gaf voor de ingrepen in de WAO en het loslaten van de koppeling tussen uitkeringen en lonen, zegt de CDA-fractievoorzitter ronduit “blij” te zijn met de kabinetsbesluiten. “Dat zullen mijlpalen blijken te zijn in de sociaal-economische geschiedenis van het land. Politiek gezien is de prop door de buis.”

Vrijdagavond rond middernacht leek de prop in de buis te blijven steken. Een kabinetscrisis dreigde. Had de man die volgens de PvdA de zaak op scherp zette zelf ook de indruk dat de coalitie uit elkaar zou vallen? “Ja, in mijn boze dromen als ik 's nachts in bed lag. Maar eigenlijk ben ik steeds optimistisch geweest. Ik wist dat het scherp varen zou worden, maar ik heb echt steeds gedacht dat per saldo de ratio zou zege vieren. Ook al waren er een aantal berekende risico's.

“We hebben vele uren gepraat de laatste maanden. Er is ontzettend veel afgeanalyseerd door ons vieren: hoe verwerken de verschillende achterbannen dat, hoe breng je dat aan de samenleving over. De WAO-maatregelen zijn donders ingrijpend. Maar dat wilden we toch ook in deze coalitie? Het kabinetsbesluit is dus niet onverwacht gekomen. Voor mij is zelfs de reactie uit de achterban van de PvdA niet onverwacht gekomen. Maar uiteindelijk zit het kabinet er om te beslissen.

“Want stel dat er crisis was gekomen, en dat er dan verkiezingen waren uitgeschreven. Waarmee ik niet wil zeggen dat dat het scenario was. Dan moeten CDA en Pvda toch opnieuw naar de kiezers met verhalen over hoe ze het maatschappelijk probleem van het grote aantal inactieven gaan oplossen. Beide partijen waren er van overtuigd dat ze niet zonder meer de verkiezingen in hadden kunnen gaan met de boodschap: aan de WAO zal niks gebeuren en over dat inkomensbeleid hoeft u zich geen zorgen te maken. Je moet nou niet weglopen naar kiezers met onhoudbare beloften.”

Beide coalitiegenoten erkenden het maatschappelijke probleem. Bovendien was zowel CDA als PvdA ervan doordrongen dat bij een kabinetscrisis niemand iets zou winnen. Toch liepen de gemoederen hoog op. “Je komt een keer op het beslissend moment. Maar de een denkt dan: het is één minuut voor twaalf. De ander: voor mij is het een minuut over twaalf. Je moet dan een keer in ultieme zin zeggen: dit is het dan. Op dat moment is er een emotionele ontlading.

“Achteraf denk ik dat dit afgelopen vrijdag was. Daar is geen enkele slinksigheid bij geweest. Wel zit je over en weer op te kroppen, omdat je denkt: ik heb intrinsiek gelijk. Dan kan natuurlijk de vlam in de pan slaan. Maar op hetzelfde moment ga je daar weer zakelijk mee om. Die dingen worden uitgepraat en voor de rest: klaar is Kees. Dat hoort bij zo'n proces.”

Volgens Brinkman wist Kok op het uur U heel goed dat het CDA van de koppeling af wilde. Dat kon geen verrassing zijn voor de PvdA-leider. “Op die vrijdag zijn een aantal gesprekken met hem geweest. Lubbers heeft tegen mij gezegd: praat jij nou ook nog een keer met Kok zodat hij weet dat er echt geen licht zit tussen de CDA'ers. Kok wist dat die avond de formele stellingen zouden worden betrokken. Hij wist wat wij wilden. Wij hebben de dingen echt één voor één bij de naam genoemd. Dat heeft hij verder ook niet ontkend. Zo was ik overigens ook niet verrast door de stellingname van Kok. Zij hadden er in de PvdA over nagedacht, maar voor hen was ontkoppeling niet bespreekbaar. Althans die vrijdag niet.”

Toen Brinkman zaterdagochtend om vier uur na een urenlang crisisberaad het Torentje van de minister-president verliet, was volgens hem de verhouding alweer verbeterd. “Er was geen oplossing, maar wel de inzet om er hoe dan ook uit te komen. Terecht heeft de premier toen in de loop van de zaterdag gezegd: "helpers weg, bel voor de laatste ronde. Ik wil nu niks meer met de fractievoorzitters te maken hebben. Ik vraag nu aan Kok en De Vries om er uit te komen.”

De PvdA-fractie kon het compromis van de twee bewindslieden dinsdag pas na uren vergaderen accepteren. Veel PvdA'ers vroegen zich af of de pijn van het regeren ooit zou ophouden. “Dat kan ik me best indenken. Dat hebben we ook tientallen keren besproken met Kok en Wöltgens. Die zijn er - dacht ik - van overtuigd, dat het niet aan het CDA ligt maar aan de problemen.

“Er is natuurlijk een ander element. Dat heeft met politiek bedrijven te maken. Wil je vuile handen maken of niet. Daar kun je over twisten. Er zijn dingen waarvan je denkt: dat maak ik niet mee. Maar ondertussen moet wel het land worden bestuurd.”

Het kabinet heeft gisteren van de CDA- en PvdA-fractie steun gekregen voor zijn WAO-plan en het loslaten van de koppeling. De eerste hindernis is genomen. Maar of de plannen “vrucht zullen afwerpen”, hangt voor een groot deel af van de houding van werkgevers en werknemers. “Die zijn nu allebei even boos en verdrietig. Maar mijn inschatting is dat er een moment van redelijkheid zal komen als de kruitdampen zijn opgetrokken. Als ze op Prinsjesdag van de koningin horen dat de periode van eind jaren zeventig, begin jaren tachtig dreigt terug te komen, denk ik dat ze wat meer realiteitsbesef zullen tonen. We zijn elkaars gevangene. We hebben elkaar nodig om uit de gevangenis te komen. Ik verwacht dat zowel werkgevers als werknemers er belang bij hebben de zwartepiet niet te krijgen.”