Internationaal evenwicht raakt zoek door omwenteling in Sovjet-Unie; "Fragmentatie kan ook revitalisering van het Concert van Europa betekenen'

In zijn nieuwjaarstoespraak aan het begin van dit jaar noemde president Gorbatsjov het bewaren van de eenheid van de Sovjet-Unie “een heilige plicht”.

Bijna negen maanden later heeft de Sovjet-leider de deelrepublieken van de Sovjet-Unie expliciet het recht toegekend om zich af te scheiden. Zodra het Unieverdrag getekend is met de republieken die nog mee willen doen, kunnen de onderhandelingen over uittreding van de overige beginnen, zo heeft hij maandag in het federale parlement gezegd. “Ze zeggen dat ik ben teruggekeerd in een ander land. Ik ben het daarmee eens. Een man is teruggekomen uit de Krim naar dit land waar alles veranderd is, en hij zag alles - het verleden, het heden en de toekomst - met andere ogen”, aldus de president.

De mislukte staatsgreep van een week geleden heeft de omwenteling die in de Sovjet-Unie al aan de gang was in een stroomversnelling gebracht. De coup bracht niet alleen het einde van het socialistische bestel in de Sovjet-Unie, maar luidde tegelijk de laatste bel voor de staatkundige eenheid van het land. George Kennan, de historicus en diplomaat die na de Tweede Wereldoorlog de Amerikaanse containment-politiek formuleerde van Westers tegenwicht tegen de groeiende invloed van de Sovjet-Unie, zei: “De gebeurtenissen van deze week zijn belangrijker dan de revolutie van 1917. Voor de eerste keer sinds eeuwen hebben de Russen de mogelijkheid mee te beslissen over de manier waarop ze geregeerd worden.” En dat zal op veel terreinen grote gevolgen hebben.

Het uit elkaar vallen van de Sovjet-Unie zal diep ingrijpende veranderingen met zich meebrengen voor de internationale verhoudingen. Sinds de Tweede Wereldoorlog bestond er een bipolair machtsevenwicht tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie. Dat machtsevenwicht werd bestendigd door het feit dat die twee mogendheden over een kernwapenpotentieel beschikten waarmee ze elkaar vele malen konden vernietigen. Ze hielden elkaar als het ware in gijzeling.

Lange tijd heeft men gemeend dat die bipolariteit alleen zou kunnen worden doorbroken als er een derde grote mogendheid op het internationale toneel zou verschijnen. De Franse president Charles de Gaulle was van oordeel dat Europa, onder Franse leiding, die derde acteur zou kunnen worden. De Amerikaanse politieke theoreticus Hans Morgenthau meende dat de Volksrepubliek China op den duur in staat zou moeten worden geacht het bipolaire machtsevenwicht te doorbreken. Uiteindelijk wordt die bipolariteit echter doorbroken doordat een van de twee grootste mogendheden aan innerlijk verval te gronde gaat.

Macht van mogendheden wordt bepaald door een aantal factoren. Hans Morgenthau noemt als belangrijkste: de omvang van het grondgebied en de bevolking, de kracht van de economie, de omvang van bewapening en strijdkrachten en de effectiviteit van het bestuur. Het feit dat de Sovjet-Unie de laatste jaren op het merendeel van die terreinen steeds meer aan kracht inboette, heeft ertoe geleid dat ze steeds minder greep had op de internationale verhoudingen. Haar internationale invloed en prestige nam steeds verder af. De terugtrekking van de Sovjet-troepen uit Afghanistan was een signaal dat het land aan de grenzen van zijn mogelijkheden was gekomen om de gebeurtenissen in "zijn deel van de wereld' naar zijn hand te zetten.

De bereidheid om compromissen te sluiten die een einde maakten aan de bewapeningswedloop - het INF-akkoord dat afschaffing betekende van alle raketten voor de middellange afstand, het CFE-akkoord dat een reductie van de conventionele strijdkrachten bracht, het START-akkoord dat het aantal strategische kernwapens met een kleine dertig procent beperkt - was ook een signaal dat de grenzen bereikt waren voor de Sovjet-Unie. Een veel tastbaarder aanwijzing van de afnemende macht was de terugtrekking van de Sovjet-strijdkrachten uit Oost- en Midden-Europa die nu bezig is en die in 1994 haar definitieve afronding moet krijgen.

Die terugwijkende invloed heeft alles te maken met de ontwikkelingen in de Sovjet-Unie zelf. De groeiende ineffectiviteit van het bestuur en de stagnatie van de economie konden niet meer gecompenseerd worden door de rationalisatie die de communistische ideologie lange tijd aan de machtsaanspraken van de Sovjet-autoriteiten gaf. Het geloof daarin is stukgelopen op de feiten.

Als een groot aantal republieken metterdaad de Unie verlaat en de Sovjet-Unie daadwerkelijk uiteenvalt, verdwijnt definitief de naoorlogse bipolariteit die weliswaar voor veel Oosteuropeanen veel lijden en ellende betekende, maar die anderzijds ook zorgde voor een grote mate van stabiliteit en voorspelbaarheid van de internationale politiek. Het einde van de Unie brengt met zich mee dat Moskou als dominante acteur van het internationale voortoneel verdwijnt.

Onder invloed van de economische malaise zullen de uitgaven voor het omvangrijke defensieapparaat, een kwart van de totale uitgaven, drastisch omlaaggaan. De afzonderlijke republieken zullen al hun energie nodig hebben om zichzelf op de been te helpen en internationaal-politiek hooguit belangstelling hebben voor hun betrekkingen met de directe buren.

De regering van de Verenigde Staten heeft wat tijd nodig om aan de nieuwe situatie te wennen. Ze was juist ingesteld op de recent verworven wereldwijde, vreedzame samenwerking met de Sovjet-Unie, die de "pax americana' een geloofwaardig kader bood. Zowel over de wapenakkoorden met Moskou als over de manier waarop de Sovjet-leiders meewerkten aan de beëindiging van de Iraakse invasie in Koeweit en aan een regeling van de kwestie-Angola bestaat een grote mate van tevredenheid. Sovjet-president Gorbatsjov had zich ontwikkeld tot de verpersoonlijking van de nieuwe tegenpool in de wereldwijde, bipolaire coöperatie.

Met die grote rol van Gorbatsjov is het nu echter afgelopen. Naast hem komt de Russische president, Jeltsin, in het vizier, wiens politieke gewicht door president Bush de afgelopen tijd expliciet moest worden erkend. De Sovjet-Unie, of wat daarvan straks rest na de ondertekening van een Unieverdrag en het uittreden van een aantal republieken, ontwikkelt zich geleidelijk tot een middelgrote mogendheid.

Het is allemaal wel heel snel gekomen en vandaar dat president Bush nog een zekere omzichtigheid aan de dag legt met betrekking tot de Baltische staten. Hij noemde de feitelijke ontbinding van de communistische partij weliswaar in het belang van de Amerikaanse buitenlandse politiek, maar toch wacht hij nog even met erkenning, omdat men de centrale regering in Moskou niet nodeloos wil irriteren bij haar onontkoombare terugtreding. We hebben geen enkel belang bij het ontstaan van chaos in de Sovjet-Unie, zo motiveerde de president zijn terughoudendheid.

Het uiteenvallen van de Sovjet-Unie brengt met zich mee dat het aantal onzekerheden toeneemt. Een grote vraag is wie de uiteindelijke bevoegdheid krijgt over de kernwapens. Nu is het de centrale regering in Moskou die daarover de uitsluitende zeggenschap heeft, maar de Russische president, Jeltsin, heeft al laten weten dat hij ook een vinger aan de knop wil hebben. Wat gebeurt er met de kernwapenarsenalen op het grondgebied van de Oekraïne en in Kazachstan, als deze gebieden inderdaad onafhankelijk zouden worden? Wat voor consequenties zal het hebben als zelfstandige republieken hun eigen legers gaan opbouwen en wat voor gevolgen zal dit hebben voor de organisatie van de Sovjet-strijdkrachten?

Het afnemen van de macht van de Sovjet-Unie betekent dat de bipolariteit gaat plaatsmaken voor multipolariteit. Daarin zal het verenigde Duitsland, gezien zijn economisch potentieel en de omvang van zijn bevolking, een zeer centrale positie gaan innemen, zo valt te verwachten. In het verleden heeft Europa met een dergelijke multipolariteit overigens geen negatieve ervaringen opgedaan. Na de Napoleontische oorlogen slaagden de grote Europese mogendheden er tijdens het Weens Congres van 1815 in door onderling overleg een machtsevenwicht tot stand te brengen dat voor een langdurige periode van vrede zorgde. De grote mogendheden van die dagen maakten toen afspraken over afbakening van invloedssferen, zodat het "uitbreken' van een van hen lange tijd kon worden voorkomen. In zijn notitie over Europese veiligheidsalternatieven schreef dr. J.G. Siccama van het Instituut Clingendael in mei van dit jaar: “Hernationalisering (van het veiligheidsbeleid) hoeft (...) niet per se in te houden dat Europa wordt teruggeworpen op de meest ruwe vormen van machtspolitiek en eigenrichting. Een stelsel van collectieve veiligheid zou ook zonder militaire integratie enige stabiliteit kunnen vertonen mits een directorium van Grote Mogendheden (Verenigde Staten, Verenigd Koninkrijk, Frankrijk, Duitsland en de Sovjet-Unie) door middel van onderlinge afspraken voor ordening zorgt. Fragmentatie betekent dan revitalisering van het Concert van Europa”. De Conferentie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa zou zich kunnen ontwikkelen tot een orgaan waarin over een nieuw multipolair machtsevenwicht overlegd kan worden.

Vooralsnog wordt er slechts voorzichtig getast naar mogelijkheden om in te spelen op de nieuwe verhoudingen. De NAVO heeft steeds volgehouden dat ondanks de ontbinding van het Warschaupact het noodzakelijk was een substantieel militair apparaat op de been te houden als tegenwicht tegen de nog altijd gigantische macht van de Sovjet-Unie. Dat perspectief is door de gebeurtenissen van de afgelopen dagen en weken volstrekt vervaagd. Paul Beaver van het gezaghebbende weekblad Jane's Defense Weekly zei dezer dagen te verwachten dat de afzonderlijke republieken straks hun eigen legers zullen opzetten, waarbij men een deel van zijn troepen beschikbaar zal stellen voor verdediging van de nieuwe Unie. Verder denkt hij dat de kernwapens onder controle zullen blijven van de centrale regering in Moskou en geconcentreerd zullen worden in Rusland. Volgens NAVO-functionarissen is een deel van de kernwapens al uit de republieken waar etnische onrust heerst teruggetrokken. “Het kan beter worden dan we hadden gehoopt, het kan ook slechter worden”, aldus een hoge NAVO-functionaris. “Pas als het stof een beetje is neergedwarreld, zullen we weloverwogen plannen kunnen maken.”