"Wij kunnen toch geen crisis maken om dat ene woord?'

DEN HAAG, 27 AUG. Iets na middernacht rijdt CDA-minister De Vries van sociale zaken van Rotterdam naar zijn woonplaats Bergschenhoek. Samen met PvdA-leider Kok is hij die zondagavond voor crisisberaad bij minister-president Lubbers geweest. De "trojka der lage landen', zoals een prominent PvdA-Kamerlid het drietal betitelt, heeft besloten dat de minister van sociale zaken voor het kabinetsberaad van maandagmorgen negen uur een compromisvoorstel over de koppeling tussen sociale uitkeringen en lonen op tafel moet leggen.

Tot diep in de nacht zit De Vries op zijn werkkamer achter zijn personal computer, op zoek naar het compromis dat een kabinetscrisis zou kunnen voorkomen. De minister speelt met allerlei varianten. De daarbij behorende inkomensplaatjes schieten over zijn scherm. De Vries stond er als fractievoorzitter al om bekend alles tot op drie cijfers achter de komma zelf te willen uitrekenen. De ambtenaren die hij daarvoor als minister ter beschikking heeft, consulteert De Vries deze nacht slechts af en toe.

Na slechts een paar uurtjes te hebben geslapen arriveert de minister van sociale zaken om kwart over negen bij de Trêveszaal voor de beslissende ministerraad. In zijn koffer zit de notitie waar het deze dag allemaal om zal draaien. De Vries toont zich niet pessimistisch. “Ik ga niet met lege handen de ministerraad in.” Oude berekeningen van het Centraal Planbureau die Kok vrijdag deden volharden in handhaving van de koppeling, interesseren De Vries nu weinig. “Mijn voorstel is van vandaag.” De Vries wil niet meer horen van zijn plannetje van vorige week dat zou hebben geleid tot een verlies aan koopkracht voor uitkeringsgerechtigden. Onverteerbaar was dat voor de PvdA.

Van Lubbers en Kok heeft De Vries zondagnacht de opdracht gekregen zijn plan zodanig aan te passen dat de PvdA er mee akkoord kan gaan. Het nachtelijk beraad in Rotterdam zorgt maandagmorgen in Den Haag voor veel verwarring. Ondanks het feit dat de PvdA-bewindslieden om acht uur al overleg hebben gehad op het ministerie van financiën, toont staatssecretaris Ter Veld van sociale zaken zich verbaasd als ze hoort dat haar minister een nieuw compromisvoorstel op zak zou hebben. Op vragen van journalisten antwoordt de PvdA-staatssecretaris: “Een voorstel van De Vries? Welk voorstel van De Vries?” Ook op zijn ministerie heerst verbazing, maar er is begrip. Een PvdA-Kamerlid zegt die morgen: “To "koppelen' or to "ontkoppelen'. That's the question!”

Bij zowel PvdA als CDA putten fractieleden zich uit door keer op keer uit te leggen dat het niet om de techniek gaat, maar om dat ene woord. Sommige PvdA-fractieleden vinden dat partijleider Kok afgelopen weekeinde met zijn uitspraak een ontkoppelingsbesluit niet “mee te zullen maken” een te halsstarrige positie heeft ingenomen. Vooral in vergelijking met de genuanceerde opmerkingen van PvdA-fractievoorzitter Wöltgens, die “geen principiële bezwaren” tegen een ontkoppeling heeft als dan maar wel op een andere wijze hetzelfde doel kan worden bereikt. Een fractielid mijmert: “Met alles wat er in de wereld gebeurt, kunnen wij hier toch geen crisis maken vanwege één woord.”

Bij de CDA-fractie heerst ondanks de dreiging van een kabinetscrisis een ontspannen sfeer. “Wij zijn het regeren en de spanningen die daarmee samengaan, gewend”, is een reactie. Op de vraag of het doorgaan of breken wordt, zegt een CDA'er: “Ze zullen wel doorgaan.” Om er mompelend aan toe te voegen: “Maar je kunt niet met een manke ploeg regeren. Welk compromis er nu ook nog uitrolt, het zal allemaal window-dressing zijn.”

Als de ministerraad voor enige uren wordt geschorst omdat de minister-president met Indië-gangers praat, begint het CDA aan de eerste fractievergadering van het nieuwe parlementaire jaar. Kort voordat Brinkman zijn voorzittershamer weer gaat hanteren, adviseert hij de hoofdrolspelers “over de eigen schaduw heen te springen”. De CDA-fractievoorzitter doet het voorkomen alsof hij zelf het afgelopen weekeinde niet een van die hoofdrolspelers was.

Om half zes is de CDA-fractie uitvergaderd. Het heet dat ze “unaniem de inzet van de eigen fractievoorzitter steunt”. “We hebben nog steeds een kabinet”, probeert een Kamerlid jolig te doen. De sfeer bij de fractie lijkt op die van een klas kinderen op hun eerste schooldag. Drie christen-democraten steken de draak met de problemen van het kabinet. “We zijn eruit. We hebben lang gerekend en nu een aardig alternatief. We komen alleen wat WAO'ers tekort.”

Een paar minuten over zeven verlaat minister-president Lubbers het Torentje, een kwartier later gevolgd door minister Van den Broek van buitenlandse zaken. In een poging de pers te ontlopen glijdt de CDA-bewindsman bijna uit. In een poging zijn minister voor een val te behoeden, scheurt de chauffeur de zak van zijn colbertje. Van den Broek wil de pers alleen meedelen dat “we op hoofdlijnen een besluit hebben genomen”.

Kort voor acht uur durft minister De Vries als enige van de hoofdrolspelers de Trêveszaal te verlaten door de deur waar een menigte journalisten staat te wachten. In lange moeilijke zinnen, zorgvuldig de woorden "koppeling' en "ontkoppeling' vermijdend, geeft De Vries tekst en uitleg. “Op hoofdlijnen is het kabinet het eens geworden”, zegt De Vries. “Collega Kok en ik gaan het verder uitwerken; dat betekent dus dat ik vanavond hard aan de slag moet.” Op de vraag of er nu gekoppeld wordt of niet, doet een geïrriteerde De Vries alsof de pers deze politieke tegenstelling in het leven heeft geroepen. “De mensen zijn niet geïnteresseerd in die woorden. Het gaat om de knikkers, om wat de mensen volgend jaar in hun portemonnee krijgen.”

Na een gezamenlijke maaltijd in een Indonesisch restaurant “knutselen” Kok en De Vries tot diep in de nacht op het departement van sociale zaken aan het voorstel. Op zijn werkkamer aan het Plein, met de ramen wagenwijd open, ijsbeert PvdA-fractievoorzitter Wöltgens nog uren heen en weer. Moeten hij en zijn PvdA-fractie het voorstel steunen? De bal ligt nu bij hen. Als zij nee zeggen, is het alsnog gedaan met de coalitie. Maar hoe moeten ze het verhaal gaan verkopen, tenslotte wordt er feitelijk ontkoppeld. Twee dagen eerder kon de eigen PvdA-leider daar immers niet mee leven?

Minister de Vries staat journalisten te woord na overleg in de Trêveszaal over zijn compromisvoorstel over de koppeling tussen sociale uitkeringen en lonen. (Foto Roe Rozenburg)