Sovjet-economie niet hervormen, maar stabiliseren

De wereld haalt opgelucht adem na het mislukken van de coup in de Sovjet-Unie. Natuurlijk komt nu ogenblikkelijk de vraag naar voren op welke wijze het Westen kan helpen de vastgelopen Sovjet-economie weer uit het slop te halen nadat Gorbatsjovs perestrojka haar op de rand van de afgrond had gebracht.

Vanaf 1989 daalde de produktie in snel tempo. Was de produktiedaling in 1990 nog vier procent, in de eerste helft van dit jaar daalde zij al meer dan tien procent. De Sovjet-Unie is ook in een periode van hyperinflatie terechtgekomen. In 1990 stegen de prijzen gemiddeld nog maar met 5,3 procent. Maar het officiële inflatiecijfer in juni 1991 was al vijfennegentig procent. Deze hyperinflatie is veroorzaakt door het niet in de hand houden van de lonen en het begrotingstekort. In 1990 stegen de geldlonen met 12,3 procent. In 1991 zijn al reusachtige bedragen uitgekeerd als compensatie voor de prijsstijgingen.

Ook de overheidsfinanciën verslechterden in snel tempo; het begrotingstekort over de eerste vijf maanden van 1991 was al zesenveertig procent hoger dan het tekort begroot voor het hele jaar. Ook de buitenlandse handel stortte in snel tempo in. Met name nam de export van olie naar de Comecon-landen dramatisch af. Aangezien de importen nauwelijks minder werden, steeg het handelstekort met de Comecon-landen van 4,1 miljard roebel in 1989 naar 10,7 miljard roebel in 1990. De olie die de Comecon-landen werd onthouden, werd verkocht aan het Westen. De Sovjet-export naar het Westen steeg met vijftien procent. Daardoor daalde het handelstekort met het Westen van 6,5 miljard dollar in 1989 naar 4,6 miljard dollar in 1990.

Deze trend werd in 1991 doorgezet. In de eerste helft van 1991 daalden de exporten naar het Westen met 23,4 procent en de importen met 47,7 procent. Hierdoor werd het handelstekort omgezet in een handelsoverschot van 4,9 miljard roebel, maar dit overschot was dringend nodig om de snel stijgende rente- en aflossingsverplichtingen van de buitenlandse schuld te kunnen nakomen.

Niet alleen de economie, maar ook de maatschappelijke structuren zijn als gevolg van de perestrojka-politiek ineengestort. In de Sovjet-Unie is sprake van volledig gezagsvacuüm. Door de partij afstand te laten doen van haar coördinerende rol, elimineerde Gorbatsjov een belangrijke factor voor het soepel verlopen van het traditionele model zonder dat er nog iets voor in de plaats is gekomen. Ondernemers gehoorzamen de ministeries en partijcomités niet langer. Aangezien er nog geen markteconomie is, gaan de bedrijven over op ruilhandel en dollars als betaalmiddel.

Op bestuurlijk vlak worden alle decreten van Gorbatsjov genegeerd. De laatste maanden is de macht steeds meer bij de republieken en de plaatselijke autoriteiten terechtgekomen. In de Sovjet-Unie wordt thans een "wetten-oorlog' gevoerd. Steeds kleinere gebieden verklaren zich autonoom. Eind 1990 verklaarde bijvoorbeeld het Leningradse district Kronstadt dat alleen hij kon beslissen over het gebruik van de door Peter de Grote op zijn grondgebied gestichte militaire basis en fortificaties.

Uit het bovenstaande volgt dat voor alles de Sovjet-economie moet worden gestabiliseerd. Dit heeft absolute prioriteit boven verdergaande economische hervormingen. Recent onderzoek naar de effecten van de invoering van een shocktherapie naar Pools model in de Sovjet-Unie wijst uit dat de produktie in 1991 met meer dan dertig procent zou dalen. Tevens zou het aantal werklozen met dertig miljoen toenemen. Een dergelijke politiek zou de Sovjet-Unie maatschappelijk volledig ontwrichten.

Dit heeft ook consequenties voor de soort hulp die het Westen kan bieden. Hulp heeft alleen maar zin indien deze gebruikt wordt ten behoeve van het stabilisatieprogramma. Het afgeven van blanco cheque's aan Gorbatsjov is volstrekt uit den boze. Het verleden heeft namelijk al aangetoond dat Gorbatsjov niet de meest aangewezen persoon is om de Sovjet-economie weer in goede banen te leiden. Nog verderfelijker is het om economische hulp te verbinden aan de eis van verdergaande economische hervormingen. Deze hulp zal de Sovjet-economie alleen maar verder ontwrichten. Alleen hulp gekoppeld aan een stringent stabilisatieprogramma biedt enige soelaas.

Kan het Westen dan helemaal niets doen? Dat is weer het andere uiterste. In de eerste plaats heeft de Sovjet-Unie hulp nodig "om de winter door te komen'. Zij heeft voor alles behoefte aan voedselhulp. De Sovjet-Unie zal in het najaar grote hoeveelheden voedsel moeten importeren terwijl zij daarvoor geen geld heeft. Traditioneel komt het graan voornamelijk uit de Verenigde Staten, maar ook de EG zou op dit gebied een belanrijkere rol kunnen spelen.

Daarnaast kan er hulp worden geboden bij de betalingsbalanscrisis die aan het eind van 1991 zal ontstaan. De Sovjet-Unie is niet in staat aan zijn rente- en aflossingsverplichtingen te voldoen. De buitenlandse schuld aan het Westen bedraagt op dit moment ongeveer een kleine zestig miljard dollar. Naar het zich laat aanzien moet de Sovjet-Unie dit jaar zeventien miljard dollar aan rente en aflossingen betalen. Daar staan slechts voor 1991 ongeveer vijfendertig miljard dollar aan exportopbrengsten tegenover. De importen zijn al met vijftig procent gedaald. Een verdere daling van de importen zal hele bedrijfstakken stilleggen omdat zij verstoken worden van de benodigde inputs. Verder is hulp nodig bij het weer laten functioneren van het transport- en communicatiewezen. Een belangrijk gedeelte van de oogst gaat bijvoorbeeld verloren door een gebrek aan transportmogelijkheden van de landbouw naar de steden. Ook een gebrek aan opslagruimten doet een gedeelte van de oogst wegrotten. Een verbetering van het transportsysteem is ook nodig voor de oplossing van het energieprobleem. Een belangrijk deel van de energie moet uit Siberië naar het Westen worden getransporteerd. Ook hierbij treden enorme verliezen op.

In de tweede plaats heeft de Sovjet-Unie technische assistentie nodig bij de uitvoering van monetaire hervormingen. Boven de Sovjet-markt hangt een enorme roebelwolk van gedwongen besparingen. De hoeveelheid geld die niet kan worden uitgegeven, is 1,1 keer zo groot is als de waarde van de jaarproduktie aan consumptiegoederen. Uiteraard is de Sovjet-Unie voor de geldsanering in eerste instantie zelf verantwoordelijk. Deze geldsanering heeft nu meer kans van slagen dan vroeger, omdat de huidige leiding thans meer legitimiteit bezit. Of de geldsanering zal slagen, hangt sterk af van de nieuwe financiële verhouding tussen het centrale gezag en de afzonderlijke republieken.

Pas wanneer de stabilisatiepolitiek is geslaagd kan men voorzichtig denken aan verdergaande economische hervormingen. Maar ook nu gaat het meer om kleine stapjes dan om "sweeping reforms'. Belangrijk is bijvoorbeeld dat de Sovjet-industrie zijn energie- en materiaalconsumptie vermindert. De Sovjet-Unie produceert genoeg energie, maar zij consumeert er te veel van. De energieconsumptie kan gemakkelijk dalen; de bedrijven gebruiken gemiddeld meer dan twee keer zoveel energie per eenheid output als Westerse bedrijven.

Belangrijk is ook het klein- en middenbedrijf in de Sovjet-Unie te stimuleren. Het is een volledige misrekening om te pleiten voor een privatisering van de huidige staatssector. Deze sector zal nooit in staat zijn om op eigen benen te staan. Veel belangrijker is het om successievelijk het aandeel van de particuliere sector te vergroten en de staatssector steeds meer in te bedden in een zee van kleinschalige bedrijfjes. Ervaring in China en Hongarije heeft laten zien dat dat veel doelmatiger is. Stimulering van de particuliere sector in de landbouw en de industrie kan ook op de korte termijn resultaten opleveren. Dit is belangrijk omdat een snelle verbetering van de voedselvoorziening in de winkels een hervormingsgezind regime de benodigde legitimiteit kan opleveren om in de toekomst veel moeilijker door te voeren hervormingen in de grootschalige industrie door te zetten. Een belangrijke rol bij de financiering van het nieuwe klein- en middenbedrijf zou de nieuwe Bank voor Oost-Europa in Londen kunnen spelen. Nederland kan verder helpen door het sturen van landbouwdeskundigen. De Sovjet-Unie zelf moet zo snel mogelijk werken aan het stabiele juridische en financiële structuur, waarbinnen het particuliere bedrijfsleven ongestoord kan werken.