Oekraïne vreest het Russisch messianisme van Jeltsin

KIEV, 27 AUG. Als er iemand van de mislukte coup heeft weten te profiteren dan is het de democratische oppositie in het Oekraïense parlement, de Narodna Rada. Zij voerde dit weekeinde haar eigen revolutie uit. Eerst liet ze de communistische meerderheid in het parlement, verschrikt door de coup en de mogelijke onaangename gevolgen, voor de totale onafhankelijkheid stemmen. Daarna draaide ze de communisten vakkundig de nek om.

Nadat zondag het gebouw van het Centraal Comité plechtig was verzegeld, besloot het presidium van het parlement, voorgezeten door Leonid Kravtsjoek, gisteren onder sterke druk van de oppositie en in navolging van de Russische buren alle activiteiten van de partij op te schorten tot het onderzoek naar haar betrokkenheid bij de staatsgreep is afgerond. Alle gebouwen, tot en met die van de partijcomités in de dorpen, zijn genaast, alle financiën geblokkeerd, alle bedrijven en drukkerijen van de partij genationaliseerd. De partij kan niet eens meer bijeenkomen om zich onafhankelijk te verklaren van de CPSU, zoals ze deze week wilde doen.

Als de Narodna Rada, die in het parlement maar 90 van de 450 zetels heeft, hiermee wegkomt, slaan ze op een geniale manier twee vliegen in één klap: ze zijn een forse stap dichter bij de onafhankelijkheid en nemen daarmee afstand van Boris Jeltsin, die het machtsvacuüm in het centrum te snel naar de zin van sommigen heeft opgevuld, en ze hergroeperen het totale binnenlandse politieke toneel, iets waarvoor ze anders waarschijnlijk nog jaren nodig gehad zouden hebben. “Voor de Oekraïne is onafhankelijkheid een leeg woord zonder de complete uitschakeling van de communisten in het land. De communisten zullen ons eeuwig hinderen een normale staat te worden”, zegt Viktor Joechnovski, oppositieleider en lid van het presidium.

Sinds gisteren zijn alle medewerkers van het immense partijapparaat, en dat zijn er tienduizenden, werkloos. De Opperste Sovjet heeft daar echter een elegante oplossing voor gevonden: ze krijgen allemaal een werkloosheidsuitkering uit de genationaliseerde partijkas, aldus Joechnovski.

De beslissing om de partij te verbieden is voorlopig, maar volgens Joechnovski hebben in beslag genomen documenten de betrokkenheid van de partij bij de coup al zo duidelijk aangetoond dat ze waarschijnlijk wel definitief zal blijken te zijn. “Als de bewijzen kloppen moet de communistische partij worden verboden en zal een rechtszaak worden geopend tegen de medeplichtigen”, zegt Joechnovski, een van de meest gezaghebbende politici van het land. Hij verklaart de snelle actie van de democratische oppositie uit de angst dat het de communisten zou lukken van de onafhankelijke Oekraïne een communistische staat te maken.

De onafhankelijkheidsverklaring, die zaterdag werd aangenomen, is een nieuwe stap in een lang proces op weg naar een volledige staatkundige onafhankelijkheid. De Oekraïne stond al lang sceptisch tegenover de ondertekening van het Unieverdrag en met name tegenover de Russische overheersing in de nieuwe federatie. Parlementslid Larisa Skorik, volgens wie de democraten de zaak op dit moment stevig in de hand hebben, ziet meer in een staatkundig verband met Oost-Europa, de Baltische landen en het Zwarte-Zeegebied. Ze beschouwt de Oekraïne als een Middeneuropese en zeker niet Aziatische staat.

Een van de eerste beslissingen die het presidium heeft genomen is alle op Oekraïens grondgebied gelegerde troepen onder bevel van het parlement te plaatsen. In feite is dat niet meer dan een formele beslissing, zolang in Moskou nog geen duidelijkheid bestaat over de nieuwe staatsstructuur. De Oekraïense leiding heeft hierover nog geen contact gehad met de nieuwe minister van defensie van de Sovjet-Unie, de gisteren tot maarschalk bevorderde Jevgeni Sjaposjnikov. Wel zegt Skorik dat veel Oekraïense officieren zich bij het parlement melden met het verzoek in het nationale Oekraïense leger te mogen dienen. Het presidium heeft namelijk ook besloten tot de oprichting van een Oekraïens nationaal leger. De Oekraïne heeft twee maanden geleden al een tijdelijk comité voor defensie ingesteld, dat nu moet worden omgevormd tot een volwaardig ministerie van defensie. Vandaag zal het presidium volgens Joechnovski besluiten de militaire commissariaten onder de plaatselijke sovjets te stellen.

Nu het centrum in Moskou is weggevaagd groeit in de Oekraïne het wantrouwen tegenover Boris Jeltsin. “Jeltsin heeft zich tijdens de coup als een echte man gedragen”, zegt Larisa Skorik. “Maar hij moet inzien dat we niet meer in de Unie willen. De meeste Russische democraten kunnen zich Rusland niet voorstellen zonder de Oekraïne en Wit-Rusland. Ik ben ervan overtuigd dat Jeltsin andere plannen had: hij wilde afrekenen met de reactionairen, maar niet het Russische imperium om zeep helpen. Het idee van het Russische messianisme is heel sterk.”

Ook Oles Donij, een van de leiders van het studentenverzet, voorziet nog problemen met Rusland over de Oekraïense onafhankelijkheid. “Het is niet voor niets dat de Russische televisie maar heel spaarzaam bericht heeft over onze onafhankelijkheidsverklaring. De Russen zijn door de hele geschiedenis heen imperialisten geweest.”

Donij is sinds de coup een stuk optimistischer over de toekomst. Hij was erg bang voor een vereniging van alle Russische krachten, maar die hebben zich nu tegen elkaar gericht. “De putschisten hebben hun zwaarste klap tegen Rusland gericht, dat is hun grootste fout geweest. Als ze de Unie hadden willen bewaren, hadden ze eerder moeten aansturen op een compromis met Jeltsin, die zelf ook een voorstander van het in stand houden van de Unie was. Nu is gebeurd wat te verwachten was: het Russische leger weigerde op het Russische volk te schieten.”

De democraten erkennen natuurlijk wel de verdienste van Jeltsin bij het verijdelen van de coup. “In feite hebben wij de onafhankelijkheid van de Russen cadeau gekregen, we hebben er geen vinger voor hoeven te verroeren”, zegt Donij.

De communisten, die in het parlement nog steeds de meerderheid hebben, staan zo mogelijk nog sceptischer tegenover Jeltsin dan de democraten. Volgens Vitali Reva, van wie men mij overigens later vertelt dat hij in oktober vorig jaar tijdens de studentenonlusten opgeroepen heeft tanks op de studenten af te sturen, is dat zelfs de belangrijkste reden voor de plotselinge bereidheid van de communisten om de onafhankelijkheid te steunen. “De Oekraïne mag niet ondergeschikt zijn aan Jeltsin, die de macht in het centrum praktisch heeft overgenomen. Jeltsin neemt nu beslissingen die hij niet te nemen heeft. Het besluit dat hij Gorbatsjov bij ontstentenis zal vervangen is een volstrekte discriminatie van de andere republieken. Jeltsin zal alles doen om onze onafhankelijkheid niet te erkennen. De nieuwe Unie wordt een Jeltsin-dictatuur, geen Unie maar een voortzetting van het Russische imperium. De Oekraïne moet voor zijn eigen belangen opkomen.”

Ik sprak overigens met Reva toen hem nog niets bekend was over de opschorting van alle activiteiten van de communistische partij. Hij zei van meet af aan tegen de coup te zijn geweest en er niet over te denken de partij te verlaten. “De Sovjet-Unie bestaat niet meer, de staatsgreep heeft aangetoond dat de centrale structuren niet meer in staat zijn iets tot een goed einde te brengen. Gorbatsjov vertegenwoordigt niemand meer. We hebben geen tijd meer te verliezen, we moeten zelf aan het werk gaan”, aldus Reva, die vice-president is van de corporatie Oekravtotrans, een groot transportbedrijf dat vroeger een ministerie was. Hij voorziet ook veel economische problemen met het failliete Rusland, dat op dit moment maar twintig procent van de contracten naleeft.

De onafhankelijkheidsverklaring is door de Oekraïense bevolking vrij laconiek opgevat. Een paar kleine demonstraties en algehele tevredenheid dat het er dan toch eindelijk van gekomen is, meer niet. “De tijd van de grote demonstraties is voorbij”, zegt Donij, “we moeten ons nu storten op een normale staatsinrichting. Er moeten nieuwe parlementsverkiezingen komen op basis van een meerpartijensysteem. We moeten niet meer voortdurend vanuit een verzetshouding opereren. Het is tijd om gewoon constructief aan het werk te gaan.”

Als ik naar het station rijd, passeren we het monsterlijke standbeeld van Lenin op het Plein van de onafhankelijkheid, voorheen Plein van de vijftigste verjaardag van de Oktoberrevolutie. Een paar honderd mensen staan te wachten op de komst van hijskranen die het beeld moeten weghalen. "Kat' (beul) staat er op zijn grote, granieten jas. Met gejuich wordt Stepan Chmara ingehaald, ex-politiek-gevangene en parlementslid, die gisteren na negen maanden voorarrest wegens het molesteren van een politie-agent is vrijgelaten.

“Laten ze die Lenin maar weghalen”, zegt mijn taxichauffeur. “Hij staat daar met een arbeider, een boer en een boerin. Dat is een leugen. Daar verderop bij de boulevard staat nog een beeld. Daar staat hij in zijn eentje. Dat mag wat mij betreft voor de geschiedenis blijven staan.”

"In feite hebben wij de onafhankelijkheid cadeau gekregen'