Moldavië kampt met probleem minderheden

Ook in Moldavië is Lenin van zijn sokkel gelicht en onmajesteitelijk per vrachtwagen afgevoerd. Aan het centrale plein voor het parlementsgebouw in Chisinau heeft de Moldavische koning Stefan de Grote het rijk nu eindelijk alleen. Even verder zijn Marx en Engels, twee bronzen heren op een bankje (keuvelend over de dingen die mislukten, zo zegt men in Chisinau), eveneens losgewrikt en weggehaald. Het hoofdkwartier van de communistische partij achter hen is gesloten, de partij is verboden, alle uiterlijkheden die herinnerden aan het communisme zijn weggehaald en vandaag nog roept het Moldavische parlement achter die lege sokkel van Lenin de onafhankelijkheid uit en wordt de republiek na 47 jaar van de Sovjet-Unie afgescheiden: Moldavië gaat de Balten, de Wit-Russen en de Kaukasiërs achterna.

Dat die onafhankelijkheid onder het ongunstige voorteken van een ondemocratische maatregel wordt uitgeroepen, wil men in Chisinau niet weten. Het verbod van de communistische partij is helemaal niet ondemocratisch, zo stelde zondag parlementsvoorzitter Alexandru Mosanu, want er zijn heel wat democratische landen die fascistische partijen hebben verboden. “De communistische partij is verantwoordelijk voor honderdduizenden doden na de oorlog.” Bovendien, zei hij, heeft de “conservatieve en reactionaire” communistische partij zich altijd met hand en tand verzet tegen de Moldavische onafhankelijkheid en heeft ze vorige week de coup in Moskou ondersteund. “We kunnen de partij die vorige week een strop in de hand nam om ons op te hangen, niet haar gang laten gaan”, aldus Mosanu.

De uitroeping van de onafhankelijkheid, zo stelde Mosanu ook, is een “eerste stap” op weg naar de aansluiting van Moldavië bij Roemenië.

En daarmee roept de maatregel van vandaag voorlopig meer vragen op dan hij beantwoordt.

Moldavië is maar een klein land: 4,3 miljoen inwoners. En economisch gezond is dit nieuwe land tussen Proet en Dnjestr niet. Moldavië werd in 1940 (op grond van het Molotov-Ribbentrop-pact dat de Balten hun onafhankelijkheid en de Polen hun land kostte) van Roemenië afgepakt en bij de Sovjet-Unie gevoegd. Tijdens de oorlog werd het door de Roemenen heroverd, maar in 1944 keerde het Rode Leger terug en was het met de Roemeense heerschappij gedaan. Moldavië werd weer een Sovjet-republiek. Sindsdien heeft de nadruk in de economie vooral op de traditionele landbouw gelegen. Zoals Roemenië indertijd de graanschuur van Oost-Europa was, zo werd Moldavië een graanschuurtje van de Sovjet-Unie. Sinds Leonid Brezjnev er partijchef werd, aan het begin van de jaren vijftig, is de landbouw er echter geforceerd: om de opbrengst op te drijven zijn veertig jaar lang overdoses onkruid- en insectenbestrijdingsmiddelen gebruikt (zeventig kilo per hectare per jaar tegen zes in de Oekraïne), als gevolg waarvan de republiek nu een ecologisch rampgebied is en de landbouw in de verdrukking is geraakt. In weinig gebieden van de Sovjet-Unie zijn grond en water zo grondig vergiftigd als in Moldavië en in grote delen van het land is door woestijnvorming, de verdwijning van rivieren en vergiftiging van het grondwater zelfs helemaal geen landbouw meer mogelijk. En naast de landbouw heeft Moldavië niet veel: er is wat lichte industrie, maar geen zware en delfstoffen zijn er ook niet. De republiek staat er economisch nog veel minder rooskleurig voor dan andere Sovjet-republieken en als onafhankelijk land zou Moldavië dan ook niet door het leven kunnen gaan. De verwachting van Mosanu dat de toekomst van Moldavië bij Roemenië ligt - het gaat tenslotte om een hereniging - lijkt dus voor de hand te liggen.

Maar ze ligt niet voor de hand. In Roemenië zou er voor de hereniging wel een meerderheid te vinden zijn: de hereniging van de historische Roemeense natie ligt gevoelig. De regering in Boekarest heeft zich er weliswaar nooit onomwonden voor uitgesproken, maar de nationalistische lobby, juist met het oog op Moldavië, is in Roemenië zeer krachtig. Nationalistische bladen, partijen en organisaties als Vatra Româneasca ijveren al lang voor aansluiting en een Roemeense regering die nee zou zeggen tegen het cadeau uit het oosten zou het Roemeense volk ernstig op de ziel trappen.

Er zijn echter enkele praktische bezwaren. Moldavië telt een Russisch-Oekraïense en een Gagaoezische minderheid die zich beide, respectievelijk 700.000 en 160.000 zielen sterk, met hand en tand verzetten tegen de Moldavische onafhankelijkheid. Ze voelen er niets voor zich door de Moldaviërs te laten domineren en ze voelen er nog minder voor zich bij Roemenië te laten voegen. De Russen en Oekraïeners hebben vorig jaar, uit woede over de uitroeping van de Moldavische soevereiniteit, hun eigen 'Dnjestr-republiek' gesticht rondom de stad Tiraspol. De Gagaoezen, een volk dat een aan het Turks verwante taal spreekt, hebben zich in een eigen Gagaoezische republiek verschanst rondom hun hoofdstad Komrat.

In Tiraspol zijn de gemoederen vorig jaar hoog opgelopen, toen Moldavische nationalisten gewapenderhand trachtten de Dnjestr-republiek op te rollen. Dat mislukte. Er vielen doden en gewonden en de Moldaviërs hebben op het territorium van de Dnjestr-republiek niets in te brengen. In Tiraspol staat Lenin nog overeind en hangen zijn portret en die van Marx en Engels nog in de regeringskantoren.

De afgelopen dagen hebben de Moldaviërs acht leiders van de Russisch-Oekraïense en twee van de Gagaoezische minderheid opgepakt op de verdenking de coup in Moskou te hebben gesteund. Maar de president van de Dnjestr-republiek, Igor Smirnov, loopt vrij rond in Tiraspol, bewaakt door (volgens Mosanu) 95 lijfwachten. In Tiraspol hebben de Russen zich militair versterkt en ingegraven. In camouflagepakken gestoken vrijwilligers - van de plaatselijke vechtsportschool - bewaken er het Huis van de Sovjets. En men ziet de toekomst met vertrouwen tegemoet, want Tiraspol is het industriële hart van Moldavië en men is er in staat heel de republiek zonder stroom en gas te zetten.

Van een aansluiting bij Roemenië kan dus vooralsnog geen sprake zijn: bijna één van de ruim vier miljoen inwoners voelt er niets voor. Het is trouwens de vraag of de Moldaviërs zelf er wel allemaal warm voor lopen. Ze hebben tamelijk unaniem gevochten voor hun etnische en linguïstische emancipatie, voor de erkenning dat Moldaviërs Roemenen zijn, voor de afschaffing van het cyrillische alfabet - maar niet per se voor de aansluiting bij Roemenië. Velen herinneren zich dat hun gebied, deel van Bessarabië, in het interbellum door de Roemenen is misbruikt als wingewest: de landbouwleveranties waren welkom, maar geïnvesteerd werd er weinig en de Moldaviërs werden door de Roemenen niet als gelijkwaardig behandeld (dat geldt overigens nog sterker voor de Gagaoezen: zij weten heel goed dat het woord gagauz in het Roemeens een scheldwoord is). Het is dus nog maar de vraag of Mosanu voor alle Moldaviërs spreekt als hij de aansluiting bij Roemenië aankondigt.

In Roemenië zelf wordt het enthousiasme getemperd door de wetenschap dat het land met de aansluiting van Moldavië wordt verrijkt met aanzienlijke aantallen niet-Roemenen. Het telt al een groot aantal minderheden en de relatie met vooral de Hongaarse is moeizaam. Dezelfde nationalisten die ijveren voor een Groot-Roemenië, dus voor aansluiting van Moldavië - Vatra Româneasca voorop - fulmineren bij voortduring tegen vooral de Hongaarse minderheid. Dat Roemenië met Moldavië veel Russen, Oekraïeners en Gagaoezen in huis krijgt, maakt weinig indruk op die nationalisten, maar weegt wel ernstig mee in het oordeel van het meer weldenkende deel van de Roemeense natie.

Er is ten slotte nog een klein probleempje: voor veel Moldaviërs en Roemenen is de terugkeer van Bessarabië een belangrijke nationale prioriteit. Maar Bessarabië was indertijd méér dan de huidige republiek Moldavië, want in een typerend staaltje van verdeel-en-heers heeft Stalin Bessarabië indertijd opgedeeld tussen de Sovjet-republiek Moldavië en de Oekraïne: het hele zuidoostelijke deel van Bessarabië, inclusief de toegang tot de Zwarte Zee, werd bij de Oekraïne gevoegd - net als de noordelijke Boekovina, in 1940 ook van Roemenië afgepakt (buiten het Molotov-Ribbentrop-pact overigens: een bonus die Stalin zich eigenmachtig toekende).

Als Moldavië zich in de toekomst bij Roemenië aansluit, zal men in Chisinau en Boekarest ook de rest van Bessarabië en de noordelijke Boekovina terug willen hebben: alleen zo kan het dictaat van Hitler en Stalin immers worden rechtgezet. "Van de bergen tot de zee' is een favoriete leus van de nationalisten in Chisinau, waarbij de bergen voor Noord-Boekovina en de zee voor dat stuk Oekraïne staan. Met andere woorden: als Moldavië zich bij Roemenië aansluit, zou Europa wel eens verrijkt kunnen worden met een nieuw territoriaal conflict.