Mening Gorbatsjov in dagen na coup snel bijgesteld

In een reeks van verklaringen die hij vanaf zijn terugkeer in Moskou om 2 uur in de morgen van 22 augustus heeft afgelegd, heeft Michail Gorbatsjov een snelle evolutie in zijn reacties getoond. Constant daarin was zijn beoordeling van en zijn dankbaarheid aan het Sovjet-volk. Direct na aankomst uit zijn kortstondige arrest zei hij: “De samenleving, ons volk heeft zich veranderd en dat was van het begin af het belangrijkste obstakel op de weg van dit roekeloze avontuur van een groep individuen. (...) Ik feliciteer ons volk dat zowel verantwoordelijkheid als waardigheid kent. (...) Ik betuig mijn dankbaarheid aan het Sovjet-volk. Ik betuig mijn dankbaarheid voor de beginselvaste opstelling van de Russen, aan de president van Rusland, Boris Nikolajevitsj Jeltsin, aan de Opperste Sovjet van de Russische Federatie, aan alle afgevaardigden, aan alle arbeiderscollectieven die vastbesloten dit roekeloze avontuur blokkeerden”.

Moeilijker had de Sovjet-president het met zijn eigen rol in regering en partij en zijn geloof in het socialisme. Op een persconferentie diezelfde 22ste augustus zei Gorbatsjov op een vraag waarom hij personen als collega's had uitgekozen die later tegen hem rebelleerden: “Mijn doel gedurende al die jaren was deze politieke koers uit te zetten en te blijven volgen. Ik zag het als mijn plicht de koers van perestrojka te bewaren en voor de eerste keer in de geschiedenis van ons land alle problemen zonder bloedvergieten op te lossen. (...) Dit was een goede les voor mij. (...) Dit was mijn fout en niet mijn enige fout. Nu zie ik dat in. Ik kan eerlijk verklaren dat ik vooral vertrouwen stelde in Jazov en Krjoetsjkov” (respectievelijk minister van defensie en chef van de KGB en deelnemers aan de staatsgreep, red.).

Over de communistische partij: “Mijn positie is de partij te zuiveren van reactionaire krachten. (...) Maar wanneer u spreekt van de hele communistische partij als een reactionaire kracht, stem ik daarmee niet in. Ik ken duizenden, honderden mensen - zij zitten overigens hier - die echte democraten zijn, supporters van perestrojka, en zij geven niet op. (...) Ik ben ervan overtuigd dat het socialisme correct is. Ik ben een aanhanger van het socialisme. Ik geloof niet dat het iets abnormaals, afwijkends is. Deze idee heeft zich gedurende vele eeuwen een weg gebaand”.

Een dag later nam Gorbatsjov de partij opnieuw in bescherming, ditmaal voor het Russische parlement: “Indien u zich tot taak heeft gesteld om socialisme van het grondgebied van de Sovjet-Unie te verdrijven, zullen wij er nooit in slagen deze taak te vervullen. Omdat dit een andere manier is om in deze tijd een kruistocht te beginnen of een godsdienstoorlog te voeren. Het is hetzelfde soort heksenjacht waarover ik heb gesproken. Laten de mensen zelf hun positie bepalen tegenover de partij of andere partijen. (...) Om miljoenen mensen, arbeiders en boeren, tot misdadiger te verklaren. Daarmee zal ik nooit instemmen”.

Toen Jeltsin een decreet aankondigde waarbij de communistische partij van Rusland werd verboden, reageerde Gorbatsjov: “Met alle respect, Boris Nikolajevitsj, moet ik u zeggen dat niet de hele communistische partij van Rusland bij deze staatsgreep betrokken was en er haar steun aan gaf. Indien deze Opperste Sovjet, die zoveel voor de democratie heeft gedaan, deze actie van Boris Nikolajevitsj steunt, begaat hij een vergissing”.

Maar zaterdag moest Gorbatsjov toegeven toen hij zijn ontslag bekendmaakte als secretaris-generaal van de communistische partij van de Sovjet-Unie. In een verklaring liet de Sovjet-president weten: “Het secretariaat en het politburo hebben zich niet geweerd tegen de staatsgreep, het Centrale Comité toonde zich niet in staat de staatsgreep resoluut te veroordelen en zich ertegen te verzetten, het deed geen beroep op communisten om te strijden tegen de onderdrukking van de grondwettigheid. Leiders van de partij behoorden tot de samenzweerders, een aantal partijcomités en massamedia ondersteunden de actie van deze staatsmisdadigers. Dit bracht miljoenen communisten in een dubbelzinnige positie. (...) Onder deze omstandigheden moet het Centrale Comité van de communistische partij de moeilijke maar eerlijke beslissing nemen en zichzelf ontbinden. De communistische partijen in de republieken en lokale partij-organisaties zullen over hun eigen lot beslissen”.

Standvastiger bleek Gorbatsjov weer op het terrein van de hervormingen zelf. Donderdag, kort na zijn terugkeer, zei hij op de televisie: “Ik heb al met de leiders van de republieken gesproken over onze toekomstige plannen, en een nieuwe datum voor de ondertekening van het (Unie)verdrag zal weldra worden vastgesteld. (Aan de vooravond van de voorgenomen ondertekening werd de staatsgreep gepleegd. red.) Dan zal een nieuwe grondwet voor de Unie en een nieuwe kieswet worden aangenomen en het parlement en de president van de Unie zullen worden gekozen. Deze arbeid zal volgens plan en zonder uitstel worden verricht aangezien uitstel als gevolg van een overgangsperiode, zoals wij hebben gezien, gevaarlijk voor democratische hervormingen is. Spoedig zullen ook conclusies moeten worden getrokken uit het feit dat het staatsveiligheidssysteem onvoldoende betrouwbaar is gebleken. Deze zaken vereisen een diepgaande analyse en moeten op korte termijn worden geregeld”.

Gisteren voor de Opperste Sovjet van de Sovjet-Unie herhaalde Gorbatsjov zijn oproep om zo snel mogelijk tot ondertekening van het Unieverdrag over te gaan met als aanvulling dat onmiddellijk na de ondertekening onderhandelingen moeten beginnen met republieken die de Unie willen verlaten.