Afscheiding republieken gevoelig strategisch verlies

ROTTERDAM, 27 AUG. Verspreid over het gehele grondgebied van de Sovjet-Unie liggen naar schatting 27.000 kernwapens opgeslagen. Daaronder bevinden zich de 1.450 intercontinetale raketten (ICBM's) van de strategische raketstrijdmacht; meer dan drieduizend "tactische' kernraketten voor de middellange en korte afstand; raketten die vanuit vliegtuigen worden gelanceerd en omstreeks 10.000 nucleaire artilleriegranaten.

Nu de Sovjet-Unie uiteen lijkt te zullen vallen in afzonderlijke republieken, rijzen vele vragen: wie voert het bevel over deze wapens; wat gebeurt er met de nucleaire wapens op het grondgebied van de verschillende republieken; en wat is het risico dat ze in verkeerde handen vallen? - om er enkele te noemen.

Omstreeks tachtig procent van de strategische wapens bevindt zich op het grondgebied van de Russische federatie, de grootste republiek van de Sovjet-Unie. Van de overige twintig procent bevindt het merendeel zich in de Oekraïne en Kazachstan, beide republieken die hebben aangekondigd zich te zullen afscheiden van de Unie. Maarschalk Sergej Achromejev, Gorbatsjovs hoogste militaire adviseur die dit weekeinde zelfmoord pleegde, liet kortgeleden weten dat strategische wapens tot voor kort ook in de Baltische landen en in Wit-Rusland opgeslagen waren, maar deze zouden in het afgelopen jaar zijn teruggetrokken naar Russisch grondgebied.

Dit wordt bevestigd door Westerse deskundigen, die menen dat deze trend zich zal voortzetten. Volgens Paul Beaver, hoofdredacteur van het gezaghebbende militaire tijdschrift Jane's Defense Weekly in Londen, zullen de afgescheiden republieken “alle een eigen conventionele strijdmacht opbouwen, terwijl het nucleaire potentieel wordt teruggetrokken naar Russisch gebied”. Desondanks verwacht Beaver dat de republieken “iets van hun gezamenlijke strategische belangen zullen delegeren aan een centraal commando in Moskou”.

De Russische president Jeltsin heeft gisteren vetorecht geëist bij de inzet van strategische raketten door de Sovjet-Unie. De aanwezigheid van politieke medestanders op sleutelposten - de zojuist benoemde minister en onderminister van defensie en de chef-staf zijn alle pro-Jeltsin - kan daartoe de weg effenen. Nog onduidelijk is wat dit zou betekenen in internationaal opzicht, al heeft een optimistische reactie in Westerse militaire kringen de overhand. Naar wordt aangenomen is de commandostructuur van de nucleaire strijdmacht van de Sovjet-Unie “complex en gelaagd”; het wordt uitgesloten geacht dat een individuele militair in staat is een nucleaire raket te lanceren. De voorbereidingen daarvoor zijn ingewikkeld en vergen de eendrachtige samenwerking van militairen op alle niveaus en daaraan heeft het dezer dagen merkbaar ontbroken.

Om een lancering daadwerkelijk mogelijk te maken is vervolgens een tweevoudige beslissing nodig - het principe van de "dubbele sleutel' - zowel van politieke als van militaire zijde. Het politieke deel van die bevoegdheid tot lanceren ligt nu uitsluitend in handen van de president van de Sovjet-Unie. Door het staatshoofd van Rusland eveneens een essentiële schakel te maken in deze commando-keten wordt die langer - en daarmee veiliger, zo hebben enkele waarnemers voorspeld.

Zogeheten "ongeoorloofd' gebruik van kernwapens - bijvoorbeeld wanneer ze in handen zouden vallen van militante afscheidingsbewegingen of terroristische groeperingen - wordt in het Westen onwaarschijnlijk geacht. Ten eerste omdat de noodzakelijke kennis voor het lanceren en onderhouden van deze wapens ontbreekt in de republieken en ten tweede omdat de beveiliging ervan zeer strikt zou zijn, mogelijk zelfs strikter dan in het Westen. Zo wordt aangenomen dat kernkoppen en de raketten die ze moeten vervoeren gescheiden worden opgeslagen. Elk kernwapen is bovendien voorzien van een elektronisch "slot', waarin een aantal elektronische codes ingevoerd moeten worden, de zogeheten permissive action links (PAL's). Die worden onbreekbaar geacht en kunnen uitsluitend worden afgegeven door het opperbevel van de strategische strijdkrachten. Alleen met die code is een kernwapen op scherp te zetten en te lanceren.

Het militaire apparaat van de Sovjet-Unie verkeert op dit ogenblik in chaos. De nieuwe minister van defensie heeft aangekondig de krijgsmacht volledig te willen reorganiseren, waarbij “tachtig procent van het kader wordt vervangen” en eenheden van de KGB en van het ministerie van binnenlandse zaken niet langer zelfstandig kunnen opereren. “In militair opzicht is de Sovjet-Unie behalve binnenslands voorlopig geen factor van betekenis”, zei een anonieme hoge NAVO-functionaris vandaag tegen het persbureau Reuter.

Afscheiding van Sovjet-republieken betekent op termijn een strategische verzwakking. In deze gebieden bevinden zich naast lanceerbases voor intercontinentale raketten ook strategische havens en vliegvelden. De ontmanteling van deze installaties en de eventuele verhuizing van het daar aanwezige materieel stelt de Sovjet-Unie tevens voor geweldige organisatorische en financiële problemen, waarvoor het land zeker nu geen onmiddellijke oplossing heeft. Bij het afscheiden van de Baltische landen zou de Sovjet-Unie de helft van zijn Oostzeehavens verliezen, terwijl vooral in de Oekraïne en Wit-Rusland strategische vliegvelden en lanceerbases voor intercontinentale raketten verloren zouden gaan.

Een andere verzwakking zou de ontmanteling van radar-installaties inhouden, die moeten waarschuwen tegen een intercontinentale raket-aanval, zogeheten ABM-radars. Een uiterst moderne waarschuwingsradar - van het type OTH-B ("over the horizon backscatter'), waarvan de Sovjet-Unie er slechts drie bezit - staat nabij de Letse hoofdstad Riga en is van essentieel belang voor de verdediging van Moskou. Andere waarschuwingsradars staan in Kazachstan, de Oekraïne en Wit-Rusland.

Het is twijfelachtig of zelfs progressieve militairen binnen de krijgsmacht van de Sovjet-Unie deze vitale installaties zonder meer zullen afschrijven. Dit wordt vooralsnog ook in de betrokken landen erkend. Zo hebben Letland en de Oekraïne gisteren te kennen gegeven te willen onderhandelen over de voorwaarden van stationering van strategische nucleaire en conventionele Sovjet-strijdkrachten op hun gebied.

Strategische raketstrijdkrachten op het grondgebied van de Sovjet-Unie (voor START-akkoord):

Type-NAVO-code: ingebruik: aant. systemen: koppen-raket: bijzonderheden: SS-11 "Sego' 1973400 1 à 3 SS-13 "Savage' 196860 1 SS-17 "Spanker 1982138 4 SS-18 "Satan' 1982- 10 in ontwikkeling SS-19 "Stiletto'1982350 6 SS-24 "Scalpel 1987-8 30+ 10 mobiel (in speciale treinen) SS-25 "Sickle' 1985-6 165+ 1 mobiel (in vrachtwagens) Totalen: 1.451+ 6.657 Strategische strijdkrachten: 287.000 militairen (plus 123.000 van marine en luchtmacht); circa 215.000 dienstplichtigen; Strategische raketmacht ter zee: circa 960 kernraketten aan boord van circa 70 onderzeeboten; Verder op land gestationeerd: circa 2.400 nucleaire raketten voor de middellange afstand (deels mobiel); circa 1.000 kernraketten voor de korte afstand (mobiel) en 10.000 nucleaire artilleriegranaten; circa 720 kernbommen en -raketten aan boord van bommenwerpers (Bron: Jane's Weapon Systems; Military Balance IISS).