PvdA voelt zich "belazerd' door onverzettelijke Brinkman

DEN HAAG, 26 AUG. Iets voor acht uur loopt CDA-fractievoorzitter Brinkman zoekend door de entreehal van het Haagse Pullman-hotel. Hij vindt niet wat hij zoekt. Daarom schiet de CDA-fractievoorzitter de bar binnen en vraagt aan de barkeeper: “Waar kan ik hier een televisietoestel vinden?” “Op de kamers”, is het laconieke antwoord. “Ik moet het Journaal zien”, dringt Brinkman aan terwijl hij zijn voorlichter mee de bar uittrekt.

Het is vrijdagavond. De CDA-fractievoorzitter heeft net een "dinertje-met-topberaad' achter de rug met partijgenoten als minister-president Lubbers en minister De Vries van sociale zaken, twee andere hoofdrolspelers in het politieke spel rondom de WAO. Terwijl Brinkman op zoek is naar een tv, zitten de twee CDA-bewindslieden alweer in de Trêveszaal. Daar ligt na dagenlang vergaderen, overleggen en rekenen het WAO-compromis op tafel dat zowel Brinkman als zijn PvdA-collega Wöltgens bereid is te verdedigen.

Als het NOS-Journaal van acht uur begint, worden in een conferentiecentrum in de Doornse bossen de borden afgeruimd met de restanten van de scholletjes die de PvdA-fractieleden tijdens hun jaarlijkse fractieweekeinde voorgeschoteld hebben gekregen. Tot maar weinig PvdA'ers dringt de betekenis door van de woorden van de NOS-verslaggever: “De CDA-fractie lijkt te willen vasthouden aan de eis om te ontkoppelen.” De PvdA-Kamerleden leven in de veronderstelling dat met de ingewikkelde afspraken over de WAO de politieke problemen uit de lucht zijn. Recente uitlatingen van PvdA-leider Kok dat hij vast zal houden aan de koppeling tussen uitkeringen en lonen, zijn door menig PvdA-Kamerlid uitgelegd al een teken dat dit geregeld is met het CDA.

“Kok doet die uitspraken over de koppeling niet toevallig. Na al het gedoe over zijn opmerking dat het WAO-pakket van 13 juli "evenwichtig en sociaal verdedigbaar' is, ging ik er tot vrijdagnacht vanuit dat Kok over de koppeling sprak in de wetenschap dat dit haalbaar is”, zegt een PvdA-Kamerlid achteraf. Vrijdag rond middernacht is hij die illusie kwijt. Wanneer PvdA-fractievoorzitter Wöltgens uit Doorn naar Den Haag afreist, wordt het de fractie duidelijk dat de coalitie uit elkaar dreigt te vallen.

Ook het NOS-journaal van tien uur was voor het gezelschap in Doorn nog niet alarmerend genoeg geweest. “Brinkman heeft laten weten dat ontkoppelen absoluut noodzakelijk is”, meldt het Journaal. Met daar nog eens bovenop: “Brinkman zou snoei- en snoei-hard willen vasthouden aan ontkoppeling.”

Tot Kok, die op dat moment in de Trêveszaal zit, dringt de boodschap wèl door. Hij is furieus. De PvdA-leider voelt zich belazerd. Nog 's middags heeft hij met de CDA-fractievoorzitter overleg gehad. Toen had Kok begrepen dat er met Brinkman wel te praten viel over de koppeling. Formeel heet het dat Kok “verbaasd” is over wat hij ziet als een draai van de CDA-fractievoorzitter.

“Die verbazing van de PvdA-partijleider hoort bij het spel”, analyseert een CDA-Kamerlid zondag de onstane crisissituatie in het kabinet. Hoewel zijn fractie pas vanmiddag voor het eerst sinds het zomerreces bij elkaar komt om te praten over het al vorige week geplande agendapunt - de WAO - en nu dan ook over de laatste coalitie-perikelen rondom de koppeling, is hij via het drukke interne telefoonverkeer op de hoogte gekomen van wat er speelt. “Ik vind het niet on-intelligent wat Brinkman vrijdag heeft gedaan.”

Volgens het CDA-Kamerlid is zijn fractievoorzitter bang geweest door afspraken in het kabinet in een richting te worden gezogen die hem te ver gaat. Na Brinkmans toegeeflijkheid met het "WAO-dossier', kan hij de PvdA niet nog eens een punt laten scoren. “Onze fractievoorzitter heeft het kabinet in het verleden al twee keer een gele kaart gegeven. Dus hij moet aan zijn geloofwaardigheid denken. Door via de media te laten weten waar hij staat, heeft hij willen voorkomen dat Lubbers in het kabinet met de koppeling akkoord gaat. Dan zou Brinkman in de openbaarheid van de Kamer de zaak hebben moeten opknappen. Dat wil hij vóór alles voorkomen. De manier waarop hij de puntjes op de i heeft gezet, vind ik een knap staaltje van politiek.” Niet iedereen in zijn fractie zal die mening blijken te delen.

Hoe onverzettelijk Brinkman is, wordt Kok en Wölgens pas echt duidelijk vrijdagnacht in het Torentje van minister-president Lubbers. Als de PvdA-kopstukken om vier uur 's nachts afreizen naar Amsterdam en Doorn weten ze dat er een levensgroot politiek probleem ligt. Het verschil lijkt hem slechts te zitten in het voorvoegsel "ont-', maar met die drie letters staat wel het prestige van de huidige PvdA-leider en de mogelijke toekomstige CDA-leider op het spel. Dat het voor de uitkeringsgerechtigde volgend jaar niet veel lijkt uit te maken of de koopkracht nou op de PvdA- of CDA-manier op peil wordt gehouden, lijkt er niet meer toe te doen.

Om half zes treft Wöltgens in het conferentiecentrum de nog wakende fractieleden Buurmeijer en Van Nieuwenhoven aan en de bewindslieden Ter Veld en Ter Beek. Zij hebben al discussiërend en toepend de nacht doorgebracht om uit de eerste hand te horen hoe ernstig de crisisdreiging is. De meeste andere fractieleden zijn in de loop van de kleine uurtjes afgehaakt om te gaan slapen.

In Amsterdam is Kok zo onrustig dat hij besluit niet naar bed te gaan. Hij moet tenslotte drie uur later alweer naar Doorn om zijn fractie te woord te staan. Volgens een partijgenoot is slaapgebrek voor Kok geen probleem: “Een echte vakbondsleider kan 48 uur zonder slaap en eten.”

Voordat Kok van zijn fractie de wind van voren krijgt voor het WAO-besluit van juli en de slechte presentatie daarvan, heeft het NOS-journaal de gelegenheid sfeer-opnamen te maken. Een vrolijk lachende staatssecretaris Ter Veld van sociale zaken schiet door het beeld. Even later zegt Kok recht in de camera: “Ik kan niet leven met een ontkoppelingsbesluit. Dat maak ik niet mee.” Om er nog snel aan toe te voegen: “Per 1 januari 1992.”

Als de camera's weg zijn, steekt over die uitlating een storm van kritiek op. Een regiefoutje van Kok, meent een prominent fractielid. Het verscherpt het conflict met Brinkman, terwijl op dat moment naar het CDA eigenlijk helemaal geen signaal hoeft te worden afgegeven, meent hij.

Het zijn de Kamerleden Vermeend en Melkert die hun PvdA-leider laten weten dat ze het kabinet niet op de koppeling willen laten vallen. De twee hebben het afgelopen jaar nooit onder stoelen of banken gestoken dat voor hun de koppeling niet heilig is. Ze staan niet alleen in hun opvattingen. Maar er gaan ook andere stemmen op. Het mag dan voor de uitkeringsgerechtigde niet veel uitmaken of er nu wordt gekoppeld of "ontkoppeld met koopkrachtreparatie', politiek gezien kan de PvdA volgens deze Kamerleden de ontkoppeling er niet ook nog eens bij hebben. Het bijschaven van het WAO-besluit van juli mag de PvdA weliswaar op haar conto schrijven, maar nog slechts afgelopen dinsdag besloot de fractiecommissie voor sociale zaken dat noch in de hoogte, noch in de duur van de WAO-uitkering mag worden ingegrepen. Het compromis van vrijdag - waarin zowel de hoogte als de duur niet onaangetast blijven - is dus toch even slikken. Aan de achterban zal heel wat uit te leggen zijn.

“De koppeling ligt voor ons politiek gezien uiterst gevoelig. Wij hebben ons altijd op dat punt geprofileerd”, zegt een PvdA-Kamerlid. “De eis van Brinkman komt uiterst ongelegen. Dadelijk wordt het kiezen tussen ontkoppelen of breken. Dat laatste zou een ramp zijn. Ik denk dat de verhitte gemoederen van de afgelopen weken over de WAO rustig zullen lijken bij het tumult dat dan gaat ontstaan in de partij.”

Na de publieke uitlatingen van Kok is het 's middags aan Wöltgens om wat bluswater op het vuur te gooien. Tijdens een persconferentie in het Utrechtse Holiday Inn-hotel laat hij weten “niet dogmatisch te willen doen”. “Ik zou er veel voor voelen als de discussie over de koppeling haar symboolwaarde zou verliezen”, kaatst Wöltgens het verwijt dat de PvdA-fractie altijd krijgt, terug naar de CDA-fractievoorzitter. De PvdA-fractieleider biedt een opening naar de coalitiepartner door te onderstrepen dat “de koppeling slechts een instrument is voor een rechtvaardige inkomensverdeling. Als op een andere wijze hetzelfde doel kan worden bereikt, heb ik daar geen principiële bezwaren tegen.” Direct voegt hij daar echter aan toe dat koppelen hem tot nu toe beter lijkt dan de “ingewikkelde fiscale maatregelen” waarmee minister De Vries de koopkracht voor de minima wil repareren.

De zondag breekt aan. In het CDA- en PvdA-kamp zoemen de telefoons. Brinkman laat zich thuis filmen door de KRO. Op een stoel waarvan de leuning zo hoog boven hem uittorent dat hij op "Alice in Wonderland' lijkt, zet Brinkman eenzelfde stap richting de coalitiepartner als Wöltgens een dag eerder heeft gedaan: “Ik wil het probleem niet definiëren in wel of niet koppelen. Ik wil voorkomen dat woorden heilig worden verklaard en tot een crisis leiden.”

Niet alleen bij de PvdA klinkt dat als muziek in de oren. Ook menig CDA'er heeft de laatste dagen zijn hart vastgehouden. Brinkman zette wel erg hoog in. “Ik steun mijn fractievoorzitter inhoudelijk wel. Daar gaat het niet om”, zegt een bezorgd CDA-Kamerlid zondagmiddag. “Dadelijk staan wij voor een dilemma. Als de PvdA de poot stijf houdt, moeten wij kiezen tussen óf een breuk óf het laten vallen van de eigen fractievoorzitter. Op beide zitten we niet te wachten. De toekomstige leider, nou ja één van de toekomstige leiders, van het CDA kan niet worden opgezadeld met prestigeverlies.”

De CDA'er weet een tussenoplossing, maar betwijfelt of die gunstig is voor zijn fractievoorzitter. “Het kan natuurlijk dat Lubbers een eindvoorstel aan de partijen gaat voorleggen. Dat zal bij één van beiden pijn gaan veroorzaken. Ik vrees dat Lubbers onze fractievoorzitter voor het blok gaat zetten. Die zal dan terug moeten.” De optie dat Brinkman dat laatste niet doet en alsnog zijn fractie dwingt te kiezen tussen hem of Lubbers laat het Kamerlid nog maar even buiten beschouwing.

Minister-president Lubbers vindt op de drukke zondag nog tijd om samen met zijn vrouw onder de rook van Rotterdam naar een tuinfeestje te gaan, maar hij moet vroeg weg. Om acht uur heeft hij thuis in Rotterdam afgesproken met twee andere hoofdrolspelers in dit weekeinde-spel, De Vries en Kok. Na een kleine vier uur vergaderen gaan zij uit elkaar. Het is dan bijna middernacht. Nog negen uur te gaan voordat de voltallige ministerraad te horen krijgt of het zal lukken een kabinetscrisis af te wenden. Wordt het een breuk of moet Kok danwel Brinkman door de pomp?