Minsk en Kiev roepen onafhankelijkheid uit

MOSKOU, 26 AUG. De ineenstorting van de autoriteit van Moskou heeft de afgelopen dagen de ontwikkelingen in de republieken in een stroomversnelling gebracht. Na de Baltische landen heeft zaterdag de Oekraïne en gisteren Wit-Rusland zich onafhankelijk verklaard en zich van de Sovjet-Unie afgescheiden. Moldavië wil dat morgen doen. Rusland, de republiek van Boris Jeltsin, heeft zaterdag de onafhankelijkheid van Estland erkend.

Het Wit-Russische parlement nam gisteren een onafhankelijkheidsverklaring aan. Dat gebeurde niet unaniem, maar details over het debat en de stemverhouding werden gisteren in de hoofdstad, Minsk, niet gegeven. Volgens een van de leden van het parlement ziet Wit-Rusland af van het Unieverdrag en wil de republiek niet langer deel uitmaken van de Sovjet-Unie.

De stap van Wit-Rusland komt als een grote verrassing. De republiek heeft nauwe en traditionele etnische en culturele banden met Rusland en gaat door voor de meest conservatieve van alle Sovjet-republieken. In Minsk werd vorige week tijdens de staatsgreep tegen president Gorbatsjov voornamelijk gezwegen, reden voor de president van de republiek, Nikolaj Dementej, om gisteren zijn ontslag aan te bieden.

Een dag eerder riep de Oekraïne de onafhankelijkheid uit, zij het dat dat besluit nog in een referendum moet worden bekrachtigd. Eerder had de Oekraïne zich al soeverein verklaard. De onafhankelijkheidsverklaring kreeg de steun van 346 van de 450 afgevaardigden in de Oekraïense Opperste Sovjet.

In Moldavië moet het parlement morgen over de onafhankelijkheid beslissen. De communistische partij in de republiek is verboden, al haar bezittingen zijn genaast en het grote standbeeld voor het hoofdkwartier van de partij - Marx en Engels, zittend naast elkaar - is weggehaald. De voorzitter van het Moldavische parlement, Alexandru Mosanu, zei er gisteren niet aan te twijfelen dat de onafhankelijkheidsverklaring wordt aangenomen. Moldavië, zei hij, wil afscheid nemen “van het in stukken uiteenvallende rijk”.

In de hoofdstad Chisinau is een aantal leiders van de Russisch-Oekraïense en van de Gagaoezische minderheid gearresteerd op de beschuldiging de staatsgreep tegen Gorbatsjov te hebben gesteund.

De militaire commandant van de Baltische regio, generaal Fjodor Koezmin, is volgens de Letse president, Anatolis Gorbunovs, van zijn functie ontheven, eveneens wegens steun aan de coup. Tijdens de staatsgreep werd de macht in de Baltische landen overgenomen door Koezmin.

De regering van Estland heeft zaterdag de communistische partij verboden en een onderzoek gelast naar de activiteit van de partij; dit was in Litouwen en Letland al eerder gebeurd. Volgens het Estse persbureau ETA heeft president Rüutel de stap zaterdag afgesproken met Vadim Bakatin, het pasbenoemde hoofd van de Sovjet-KGB. In de andere Baltische republieken heeft de KGB haar activiteit beperkt of beëindigd. Boze inwoners van de Letse hoofdstad Riga jouwden KGB-leden uit die in bussen Riga en Letland verlieten. De archieven van de KGB zijn overgenomen door de Letse regering.

In Litouwen hebben de "zwarte baretten', de elitetroepen van het Sovjet-ministerie van binnenlandse zaken, de politie-academie van Vilnius ontruimd, na die acht maanden lang bezet te hebben gehouden. De Litouwse president, Landsbergis, heeft dit weekeinde de Russische en de Poolse minderheden in zijn land gerustgesteld over hun toekomst in een onafhankelijk Litouwen. In een Russischtalig televisieprogramma zei hij dat “duistere krachten” hebben getracht de verschillende nationaliteiten in Litouwen tegen elkaar op te zetten. Wie dat voortaan alsnog probeert, aldus Landsbergis, wordt juridisch vervolgd. In de toekomst zal de Russische taal wettelijk worden beschermd, het Russisch zal worden onderwezen op de scholen.

Litouwen gaat vanaf vandaag proberen zelf de controle over de grenzen van de republiek te controleren. Tot nu toe was die controle in handen van de Sovjet-autoriteiten. Landsbergis deed gisteren ook een beroep op de Opperste Sovjet in Moskou het Molotov-Ribbentrop-pact van augustus 1939 te annuleren. Op grond van dat Sovjet-Duitse akkoord werden de Baltische landen in 1940 door de Sovjet-Unie geannexeerd.

In Tadzjikistan zijn zaterdag bij decreet van president Kachar Machamov alle cellen van de communistische partij in de strijdkrachten en de politie, de rechtbanken en de ministeries van justitie en binnenlandse zaken ontmanteld. In Oezbekistan trad president Islam Karimov uit de communistische partij. In Azerbajdzjan en Kirgizië werden de bezittingen van de communistische partij in beslag genomen, de partijkantoren gesloten en de partijleiders weggestuurd. (Reuter, UPI, AFP, AP)