Gorbatsjov vertrekt als partijleider

MOSKOU, 26 AUG. Michail Gorbatsjov is zaterdag afgetreden als secretaris-generaal van de communistische partij van de Sovjet-Unie en heeft het Centraal Comité gevraagd “zichzelf te ontbinden”. De president onderhandelt momenteel met de Russische leiding over de samenstelling van een nieuwe regering van nationale eenheid.

Gorbatsjov maakte zijn aftreden als partijleider zaterdag in een verklaring bekend. Het was hem “niet meer mogelijk deze functie uit te voeren” nu hem is gebleken dat het politburo van de CPSU vorige week “niet is opgetreden tegen de staatsgreep en het Centraal Comité niet in staat is geweest een besluitvaardige positie van afkeuring en tegenstand in te nemen”, zo schreef hij. “Veel leden van de partij hebben samenwerking geweigerd. Niemand heeft het morele recht om alle communisten ongemotiveerd te beschuldigen. Maar in deze omstandigheden moet het Centraal Comité van de CPSU het moeilijke maar eerlijke besluit nemen zichzelf te ontbinden”, aldus Gorbatsjov.

De nu aftreden partijleider wil de CPSU omvormen tot een socialistische partij naar Italiaans model. Vrijdag had hij zich in het Russische parlement nog gekeerd tegen een afscheid van de partij en had hij de Russische volksvertegenwoordigers opgeroepen zich niet over te geven aan “anti-communistische hysterie”.

Her en der in de Sovjet-Unie zijn de nieuwe autoriteiten afgelopen weekeinde niettemin voortgegaan met de ontmanteling van de partij. Overal worden de gebouwen van de lokale partij-organisaties verzegeld en wordt beslag gelegd op de archieven. Ook de KGB en de communistische partij moeten hun archieven op grond van een decreet van de Russische president Boris Jeltsin afgeven. Sovjet-president Michail Gorbatsjov heeft zaterdag bij decreet bovendien alle partijcellen binnen de staatsveiligheidsdienst, het leger en het ministerie van binnenlandse zaken verboden. Hij heeft tevens de procureur-generaal bij de krijgsraad ontslagen. In Moskou werd de lokale commandant, kolonel Nikolaj Kalinin, die verantwoordelijk was voor het uitroepen van de avondklok dinsdagavond en de handhaving van de noodtoestand, uit zijn functie ontheven.

De nieuwe minister van defensie, brigade-generaal Jevgeni Sjaposjnikov, heeft aangekondigd dat het leger op nog veel grotere schaal gezuiverd zal worden. Volgens hem zal tachtig procent van de hogere officieren uit dienst worden ontslagen wegens collaboratie met het kortstondige regime van de de junta-Janajev.

Een van de hoogste militairen, maarschalk Sergej Achromejev, heeft zaterdagnacht zelfmoord gepleegd. Achromejev, de persoonlijke militaire adviseur van Gorbatsjov, werd dood aangetroffen in zijn werkkamer in het Kremlin. Volgens het dagblad Komsomolskaja Pravda zou hij een briefje hebben achtergelaten met de tekst: “alles waarvoor is heb geleefd, is nu vernietigd”. Of Achromejev, zijn hele leven lang een trouw communist, zelf te maken heeft gehad met de coup is onduidelijk. Een woordvoerder van het leger heeft dat zondag expliciet ontkend. Uit inmiddels buitgemaakte documenten blijkt echter dat zijn naam wel voorkomt in de aantekeningen die de plannenmakers voor de staatsgreep hebben gemaakt.

Met de dood van Achromejev is de golf van zelfmoorden niet gestopt. Vanmorgen werd bekend dat ook de hoge partijfunctionaris Nikolaj Kroetsjina, het hoofd van Gorbatsjovs afdeling in het Centraal Comité, zichzelf het leven heeft benomen. Eerder pleegde minister van binnenlandse zaken Boris Pugo zelfmoord.

De Russische president Jeltsin heeft zaterdag de controle overgenomen over alle communicatiekanalen van de regering, die vanouds worden gecontroleerd door de Sovjet-regering. De maatregel, zo stelde hij, is genomen met het oog op de mogelijkheid van een herhaling van de gebeurtenissen van begin vorige week. De Russische president Jeltsin onthulde gisteravond voor de televisie dat de voorgenomen bestorming van zijn regeringscentrum in het "Witte Huis', het parlement van Rusland, maandagavond is mislukt omdat de daarvoor opgeroepen speciale eenheden van de KGB hebben geweigerd deze opdracht uit te voeren.

Volgens Jeltsin stonden maandagavond om zeven uur drie divisies "speciale eenheden', bijgestaan door tanks, klaar voor een aanval. De speciale KGB-eenheid 7-A, officieel in het leven geroepen voor de bestrijding van terrorisme, had de leiding van deze actie moeten nemen. Maar de manschappen van het "team-alfa', verzameld in een sporthal, weigerden dat op de valreep. Volgens Jeltsin had de junta een lijst opgesteld met twaalf mensen die onmiddellijk na arrestatie standrechtelijk geëxecuteerd dienden te worden.

Mocht de machtsovername zijn geslaagd, dan had de Russische leiding buiten Moskou (vermoedelijk in Jeltsins geboorteplaats Sverdlovsk of elders de Oeral) een alternatieve regering gevormd. De premier van deze regering-in-interne-ballingschap was al aangewezen: vice-premier Lobov. “Maar het was een slecht plan en was slecht voorbereid”, aldus Jeltsin.

Het televisieprogramma Vzglad (Visie), dat na de militaire interventie in Vilnius in januari door de toenmalige omroepchef Leonid Kravtsjenko uit de lucht werd gehaald en gisteren voor het eerst weer werd uitgezonden, heeft gisteravond in een speciale uitzending over de gebeurtenissen op de Krim waar Gorbatsjov gevangen werd gehouden de documenten getoond waaruit kan blijken dat het staatshoofd in zijn datsja wel degelijk een verzetshouding heeft aangenomen tegen de coup. Via interviews met zijn medewerkers werd dat nader onderstreept. In Moskou bestond en bestaat nog steeds onzekerheid over de exacte rol die Gorbatsjov heeft gespeeld.

De nieuwe regering van "nationaal vertrouwen' waarover Gorbatsjov en Jeltsin afgelopen dagen hebben onderhandeld, is nog niet gereed. Zaterdag heeft Gorbatsjov de Russische premier Ivan Silajev aangezocht om de leiding van de nieuwe regering op zich te nemen. Silajev heeft daar nog niet mee ingestemd. De besprekingen over de samenstelling van het nieuwe kabinet worden gevoerd door Silajev, Jeltsins economische adviseur Gregorij Javlinski (opsteller van het befaamde "vijfhonderd dagenplan' en het "Marshall-plan' dat was bestemd voor de zeven grote industriële mogendheden), Gorbatsjovs adviseur Arkadi Volski, de nieuwe KGB-chef Vadim Bakatin en Moskous loco-burgemeester Joeri Loezjkov.