Communisten in Kiev plukken nu de wrange vruchten van de coup

KIEV, 26 AUG. Gestimuleerd door de politieke woelingen in Moskou heeft het Oekraïense parlement zaterdag in een speciale zitting met overgrote meerderheid de republiek tot onafhankelijke staat uitgeroepen. De onafhankelijkheid moet nog door een volksreferendum worden bekrachtigd. Dit zal pas in december worden gehouden.

De onafhankelijkheid betekent uittreding uit de Sovjet-Unie, de vorming van een eigen leger en eigen grensbewaking, het slaan van een eigen munt en het aangaan van onafhankelijke diplomatieke betrekkingen met het buitenland. Daarnaast heeft het parlement de Sovjet-troepen op Oekraïens grondgebied onder controle genomen.

Als de Oekraïne dit besluit echt doorvoert betekent dat praktisch het einde van de Sovjet-Unie. Als de op een na grootste republiek het Unieverdrag, waarvan de ondertekening door de militaire staatsgreep in Moskou is verijdeld, niet ondertekent, zullen er meer volgen. De Oekraïne had trouwens al eerder aangekondigd pas in september over de ondertekening te zullen beslissen. Die beslissing moet nu dus wel negatief uitvallen.

Maar in de Sovjet-Unie zijn in het afgelopen jaar zoveel politieke verklaringen aangenomen zonder veel juridische basis dat het vooralsnog ook in Kiev niet eenvoudig is deze nieuwe stap te duiden. De gisteren voor het parlement verzamelde demonstranten - het waren er overigens niet meer dan een paar honderd - waren er in ieder geval dik tevreden mee en ook overgrote meerderheid van parlementsleden - 346 van 450 stemden voor - kan zich in de onafhankelijkheidsverklaring vinden. Dat is opmerkelijk omdat de meerderheid van het parlement wordt gevormd door communisten, die nu overigens de een na de ander de partij verlaten.

Het referendum van december is volgens parlementslid en vice-voorzitter van de Democratische Beweging Roech, Mykola Porovski, absoluut geen belemmering om onmiddellijk met de voorbereidingen voor de onafhankelijkheid te beginnen. “Het volk zal geen nee zeggen, de onafhankelijkheid is een eeuwenoude droom van de Oekraïeners”, zegt hij op de trappen van het parlementsgebouw. Hoe het eigen Oekraïense leger eruit moet gaan zien weet hij nog niet erg duidelijk te maken. Wat hem betreft moeten ook de atoomkoppen, die ruimschoots voorhanden zijn in de Oekraïne, genationaliseerd worden. “Ons land heeft 50 miljoen inwoners, we moeten ons weten te verdedigen”, legt hij uit. Wat de militaire top daarvan vindt laat zich raden. Een generaal die we om commentaar wilden vragen scheurt haastig weg in zijn jeep.

Overigens heeft het parlement vorig jaar een verklaring aangenomen waarin staat dat de Oekraïne een atoomvrije zone moet worden.

Oles Donijev, een van de leiders van de studentenbeweging, die vorig jaar november de regering ten val bracht na een hongerstaking, is aanzienlijk minder euforisch over de onafhankelijkheidsverklaring. “Voorlopig heeft het parlement alleen nog maar symbolische declaraties aangenomen”.

Donijev beschouwt de onafhankelijkheidsverklaring als een geschenk van de communisten, die in het parlement de meerderheid hebben. “De communisten zijn, na de mislukte coup, bezig hun huid te redden en nu zijn ze 180 graden gedraaid in hun opvatting over de onafhankelijkheid.” Waarschijnlijk morgen houdt de partij een plenum waarop ze zich onafhankelijk wil verklaren van de CPSU, een welhaast achterhaalde beslissing. Toch waarschuwt Donijev voor de conclusie dat de partij haar langste tijd heeft gehad. Ze trekt zich terug en beidt haar tijd, denkt hij.

Ook president Leonid Kravtsjoek is bezig zich schoon te wassen. Vorige week stapte de voormalige partijleider uit de Oekraïense partijtop, naar hij zei omdat hij zich niet kon verenigen met de betrokkenheid van de communisten bij de staatsgreep. Kravtsjoeks besluit kwam pas laat: uit in Lvov buitgemaakte partijdocumenten blijkt dat de hele partijleiding de coup van meet af aan heeft gesteund. Demonstraties moesten worden verboden, “extremistische stemmingen” de kop ingedrukt en de verordeningen van het "staatscomité voor de noodtoestand' moesten worden uitgevoerd, aldus de documenten.

Kravtsjoek, zo vindt de massa, heeft zich bij de staatsgreep als een “provinciale politicaster” gedragen. Hij heeft weliswaar de noodtoestand niet afgekondigd in de republiek, maar, in tegenstelling tot zijn plaatsveranger Vladimir Grinjov, de staatsgreep niet in het openbaar veroordeeld. Kravtsjoek volgde toen met een oproep de kalmte te bewaren. “Zo'n principeloos man willen wij niet als president, wij willen een man als Jeltsin: verstandig, principieel en vastberaden”, zegt een man met een Oekraïense tweekleurvlag in zijn hand.

Volgens Donijev heeft Kravtsjoek met zijn wijfelachtige gedrag tijdens de coup een historische kans gemist om een volksheld als Jeltsin te worden. “Kravtsjoek neemt altijd een afwachtende houding aan, hij lonkt naar potentiële overwinnaars, maar heeft te laat ingezien dat Jeltsin in deze strijd als overwinnaar uit de bus zou komen.” Dit heeft zijn kansen op het presidentschap verkleind, al zijn ze volgens Donijev nog steeds heel reëel.

De communisten plukken nu ook in Kiev de wrange vruchten van de staatsgreep. Gisterochtend besloot de gemeenteraad het gebouw van het Centraal Comité te verzegelen, zolang de rol van de communistische partij van de Oekraïne bij de coup niet duidelijk is. Een commissie, versterkt met vertegenwoordigers van de burgerij en de pers, ging het door een haag van politie-agenten bewaakte gebouw binnen en verzegelde alle kantoren en kasten. Dat gebeurde met behulp van onschuldige snippers wit papier met een stempel, die door een dame, gewapend met een grote lijmpot, letterlijk over de deuren werden geplakt.

Ook de archieven werden verzegeld, al bestaat het vermoeden dat er wel ergens geheime uitgangen uit het gebouw zullen zijn. De commissie ontfermde zich ook over de enorme communicatieruimte, waar het uitgebreide speciale interne telefoonnet stond opgesteld waarover elk Centraal Comité beschikte. De telefoons werden afgesloten en trots toont een piloot van Aeroflot, meegekomen als vertegenwoordiger van het volk, de twee ouderwetse generatoren, die hij na demontage eigenhandig heeft verwijderd. Een heerlijke opdracht, glundert hij vanonder zijn pet, terwijl KGB'ers onverstoord toekijken.

De opdracht werd met bijna kinderlijke ernst door de gemeenteraadsleden uitgevoerd. Toen een van hen de paar honderd belangstellenden buiten door de megafoon meedeelde dat om kwart over vier de vertrekken van partijsecretaris Goerenko - werkkamer, eetzaal, slaapkamer, badkamer, toilet - onder tegenstribbelen van Goerenko's medewerkers waren dichtgeplakt, ging er een luid gejuich op.