SUE THEM!

The Litigation Explosion door Walter K. Olson 388 blz., Dutton 1991, f 57,40 ISBN 0 525 24911 7

De Amerikaanse vice-president Dan Quayle probeert zijn reputatie van intellectueel lichtgewicht op te vijzelen. Om hem een handje te helpen, heeft president Bush hem voorzitter gemaakt van de Council on Competitiveness dat de VS moet helpen bij te blijven in de vaart der volkeren. In deze functie sprak Quayle onlangs de jaarvergadering van de Amerikaanse orde van advocaten toe. ""Is het werkelijk nodig dat Amerika zeventig procent van alle advocaten ter wereld heeft? Is het goed voor onze economie dat er jaarlijks achttien miljoen nieuwe rechtszaken door het systeem moeten? Is het juist dat mensen met een geschil te maken krijgen met enorme kosten en vertragingen?'

De Amerikaanse balie toonde zich niet onder de indruk van dit vertoon van vicepresidentiële denkkracht: ""Wie denkt dat de wereld er beter op wordt wanneer alle advocaten worden afgeschaft, moet wel even uitleggen wie hun plaats dan moet innemen.' Nu liet niemand minder dan Shakespeare al een van zijn personages zeggen: ""The first thing we do, let's kill the lawyers,' maar Quayle (van huis uit zelf jurist) haastte zich te verklaren dat zijn aspiratieniveau bescheidener is. Hij wilde alleen duidelijk maken dat er een probleem ligt. Dat hij daar wel eens gelijk in zou kunnen hebben is de boodschap van The Litigation Explosion door Walter K. Olson, econoom.

KEIZERSNEDE

Explosie is wat je noemt een pleitbare term. Medische aansprakelijkheid levert een van de bekendste Amerikaanse horror stories. De schadevergoedingen zijn dertig tot veertig maal zo hoog in de VS als in Engeland, toch óók een common law land, om maar te zwijgen van hun frequentie. Gevolg: alleen al miljoenen onnodige keizersneden uit defensieve overwegingen. Gevolg: de verzekeringspremies rijzen de pan uit; een verloskundige in New York met een goede reputatie betaalt tenminste honderdduizend dollar premie per jaar; en dat was nog tijdens een afvlakkende markt. Aansprakelijkheid grijpt als een olievlek om zich heen. Geestelijken dienen zich nu ook al te verzekeren tegen verkeerd uitgepakt herderlijk advies. En luchtvaartmaatschappijen worden niet alleen met succes aangesproken voor vliegrampen, maar ook voor een veilige landing die kantje boord was: smartegeld voor de zenuwen. Een van mijn favorieten blijft een claim van enkele tonnen van een vrouw in Oklahoma die twee weken na haar huwelijk al weer was gescheiden, wegens verlies van maagdelijkheid.

Voor een belangrijk deel vormt de Amerikaanse rechtsexplosie slechts een weerspiegeling van de toenemende kwetsbaarheid van een steeds ingewikkelder en anoniemer en materialistischer en consumptiever en technologischer samenleving. Er wordt vandaag de dag een hoop slechte confectie afgeleverd, en dan moet men niet verbaasd zijn als daarop een reactie komt. Er dient ook niet vergeten te worden dat de VS een minder ontwikkeld sociaal vangnet hebben dan bijvoorbeeld West-Europa, zodat de bedragen die met schadeclaims zijn gemoeid al snel hoger liggen - evenals de bereidheid naar de rechter te lopen. Toch blijft de goede vraag over of er ook niet mechanismen binnen het rechtsbedrijf zelf zijn die de procedeerzucht aanwakkeren. Deze vraag is niet zonder belang voor een klein en rustig land als Nederland; bij alle verschillen tussen de Angelsaksische en continentaal-Europese rechtstradities is ook ten onzent onmiskenbaar sprake van rechtsinflatie.

ZIEKENAUTO'S

Voor een deel onderstrepen de verklaringen die Olson aandraagt, alleen maar de verschillen. Zo kent Amerika het verschijnsel ambulance chase: advocaten die bijna letterlijk de ziekenauto achterna jagen om het slachtoffer van een ongeluk hun diensten aan te bieden. Heeft de klant geen geld, geen nood: ze werken op basis van no cure no pay graag voor een aandeel van de eventuele opbrengst (contingency fee); dat kan zo oplopen dat het een geheel eigen invulling vormt van het oude gezegde: ""wie procedeert om een koe, geeft er een toe'. Daaruit is een hele industrie gegroeid. Deze gaat hand in hand met een agressieve stijl van procederen, waarbij intimidatie niet wordt geschuwd (hetgeen op zijn beurt vaak onvoldoende door de rechter wordt afgestraft). Een geliefd instrument van de Amerikaanse ""gevangenen-worden-niet-genomen'- benadering is de discovery, de informatieve voorfase van het eigenlijke geding. De vrijheid in de papieren van de tegenpartij te neuzen heeft zich volgens Olson ontpopt als een vervaarlijk chantagemiddel.

The Litigation Explosion is een eenzijdig boek. Zo heeft de veelgesmade discovery bepaald ook maatschappelijk nut, bijvoorbeeld om de tabaksindustrie te dwingen geheim gehouden rapporten over de schadelijkheid van het roken over te leggen. Olson schiet ook dóór met filippica's tegen open rechtstermen als "goede trouw' of "het belang van het kind'. Het mag zijn dat die een voortdurende bron van rechtsgedingen vormen, maar geen modern rechtssysteem kan zonder. Toch vormt dit boek een af en toe fascinerende waarschuwing tegen de "industriële' benadering van de advocatuur, die onder invloed van Europa 1992 ook onze streken heeft aangeraakt. Dat geldt zelfs voor het Italiaanse spreekwoord dat de auteur vermanend aanhaalt: ""Beter een slecht contract dan een goede advocaat.' Contractonderhandelingen zijn een bloeiend werkterrein voor de balie. In de VS is het geen uitzondering dat daarvoor over en weer batterijen advocaten worden aangesleept. Houdt dat ze uit de rechtszaal weg of is het alleen maar voer voor nieuwe processen.