Opkomst vrouwelijke managers stuit op absurde vooroordelen

Waar zijn de vrouwen in de hogere management functies? Waar verstoppen zij zich? Misschien stel ik de verkeerde vragen en moet ik gewoon vragen of vrouwen ooit de kans hebben om de top te bereiken of dat zij daarvoor speciale hindernissen moeten nemen? Wat het geval ook moge zijn, het feit ligt er dat de vrouwen zeldzaam zijn in de hogere uitvoerende functies.

Voor mij is het aantal vrouwen dat bij INSEAD cusrsussen volgt een goede indicatie voor deze droeve stand van zaken. Bij het Advanced Management Program prijs ik mijzelf gelukkig als ik twee of drie vrouwen ontdek op een groep van 150 mannen. Dit illustreert zeer duidelijk dat het hogere management nog steeds in sterke mate een volmaakt mannelijke aangelegenheid is. Had Freud gelijk toen hij zei: “De anatomie bepaalt het lot”? Toch is het een ernstige zaak dat de helft van de potentiële beroepsbevolking wordt overgeslagen.

Het Amerikaanse zakentijdschrift Fortune kwam onlangs tot de conclusie dat bij de grootste particuliere bedrijven in de Verenigde Staten de vrouwen minder dan 0,5 procent van de hoogst betaalde managementbanen bezetten. In Europa is de situatie zeker niet beter, om van Japan nog maar te zwijgen. Gelukkig lijkt er enige beweging te komen. Dit jaar bij voorbeeld bestond 19 procent van de studenten uit vrouwen in mijn MBA klassen. (Toegegeven, het is nog lang niet zoveel als de aantallen die men ziet in de Business Schools in de Verenigde Staten, 30 tot 40 procent is daar geen uitzondering.)

Het is niet moeilijk mensen te vinden die willen speculeren over de vraag waarom wij zo'n klein percentage vrouwen in de hogere regionen van het bedrijfsleven vinden. Zij komen aandragen met een heel scala van argumenten: vrouwen hebben niet dezelfde motivatie als mannen; zij zien hun werk niet als carrière, maar meer als een reeks baantjes; hun emotionaliteit verspert de weg naar de top; het gezin is belangrijker voor hen dan hun baan; zij maken geen deel uit van het "ouwe jongens' netwerk.

Veel van deze argumenten illustreren de hardnekkigheid van stereotypes. Als we deze gedachtengang tot in het absurde doortrekken, komen we in feite uit bij zoiets als: de mannen in organisaties zijn logisch, rationeel, agressief, concurrerend en onafhankelijk. Zij bezitten de "juiste mentaliteit', zij hebben de ware leidinggevende kwaliteiten.

Wat denkt u van dit alles? Bent u het eens met deze beschrijvingen. Ik hoop het niet! Het wordt de hoogste tijd om vanuit een ander gezichtspunt naar de situatie te kijken en af te rekenen met dergelijke stereotypen.

Carol Gilligan van de Harvard School of Education publiceerde enkele jaren geleden een interessante studie over de vraag of vrouwen zich werkelijk anders gedragen dan mannen. In haar boek In a Different Voice beweert Gillian, evenals andere psychologen vóór haar, dat de fundamentele geslachtsidentiteit voor meisjes voortkomt uit de beleving van zichzelf als hun moeder. Dit in tegenstelling tot jongens bij wie de fundamentele geslachtsidentiteit wordt bepaald door precies het tegenovergestelde te willen zijn van hun moeder. Klaarblijkelijk is het van belang voor mannen om een duidelijke breuk met hun moeder te forceren om daardoor hun eigen identiteit te bewijzen. Het psychologische eindresultaat is bij voorbeeld dat zij niet zo goed met intimiteit overweg kunnen. Terwijl vrouwen juist bang zijn voor onafhankelijkheid en derhalve meer moeite doen om de relatie met de moeder te laten voortbestaan. Intermenselijke gevoeligheid, inlevingsvermogen, het delen en helpen hebben een meer centrale plaats in de geestelijke wereld van vrouwen dan van mannen.

Natuurlijk is er nog een belangrijk verschil in het ontwikkelingsproces van mannen en vrouwen. Het feit dat vrouwen iets kunnen dat mannen niet kunnen, namelijk het baren van een kind. Ik heb het hier niet alleen over het feitelijke baren van een kind, maar over de hele voorbereiding daarvoor - het zich bewust zijn van de biologische klok en de zwangerschap met alle lichamelijke veranderingen - en het daaropvolgende voeden en verzorgen van kinderen.

Deze speciale fysiologische processen, tezamen met de eigen interpretatie van de ontwikkeling van hun geslachtsidentiteit, plaatsen verzorging en het onderhouden van relaties op de voorgrond voor vrouwen. Daardoor kunnen sommige vrouwen in het zakenleven zo in beslag worden genomen door het gaande houden van relaties dat zij merken dat zij de weg naar de top mislopen. Zij kunnen zo druk bezig zijn met reageren op non-verbale wenken en gemoedstoestanden dat de verwerking van meer feitelijke informatie daaronder lijdt. Mannen kunnen zich daarentegen in het geheel niet bewust zijn van dit soort informatie omdat onderlinge verhoudingen hen een zorg zijn. Jammer genoeg kunnen zij zich dit, omdat de bedrijfscultuur waarin wij leven door mannen wordt gedomineerd, maar al te vaak permitteren.

Als er al niet genoeg problemen zijn voor een alleenstaande werkende vrouw, voor een vrouw die deel uitmaakt van een tweeverdieners-gezin zijn de zaken nog veel gecompliceerder. Hier zijn de sleutelwoorden overbelasting en stress. Veel vrouwen hebben het niet gemakkelijk. Wat het zo ingewikkeld maakt, is dat zij moeten goochelen met verscheidene rollen: niet alleen carrièrevrouw, maar ook moeder en echtgenote. Bovenop de normale stress worden de vrouwen slachtoffer van het feit dat een opmerkelijk aantal mannelijke kaderleden zich nog steeds onprettig voelt met vrouwelijke collega's om zich heen. Wat de zaak nog erger maakt is dat veel vrouwen nu en dan zijn overgeleverd aan de een of andere vorm van ongewenste intimiteit.

Maar dat is nog niet alles: veel vrouwen zijn een gevangene van hun eigen stereotype wat betreft de juiste manier van omgaan met hun man en kinderen. Dit slaat vooral op vrouwen die zelf een moeder hebben gehad die de tradiotionele moederrol vervulde.

Maar is de traditionele moeder niet het ideaalbeeld? U mag dat denken. Natuurlijk heeft een dergelijke moeder haar voordelen, en de meeste kinderen stellen het op prijs om steeds hun moeder om zich heen te hebben. Maar de vrouwen die een gezellige kindertijd hebben gehad met een alom aanwezige verzorgende moeder, hebben het misschien het moeilijkst. Als zij later kiezen voor een minder bemoederende rol dan moeten zij onvermijdelijk de prijs betalen in de vorm van schuldgevoelens.

De sociale stereotypes van hoe een moeder hoort te zijn, versterken de schuldgevoelens ten opzichte van kinderen nog meer. We moeten hier niet vergeten dat moeders de neiging hebben zich veel verantwoordelijker te voelen voor het doorlopende succes en geluk van hun nageslacht dan vaders. Als er iets misgaat, zijn zij de eersten die de schuld krijgen.

Er zijn ook vrouwen die zich schuldig voelen ten opzichte van hun man. Misschien is hij met haar getrouwd omdat hij dacht dat zij net zo zou zijn als zijn moeder! Maar de eisen die de baan aan een vrouw stelt zijn niet zelden groter dan hij of zij eigenlijk zou willen. Haar dilemma kan nu worden of zij wel of niet kan voldoen aan zijn fantasieën over hoe een vrouw hoort te zijn. Hierbij weet zij dat zijn eigen moeder heeft gediend als voorbeeld. Arme kerel, er is geen schijn van kans dat ze zoals zijn moeder zal zijn.

Bij al deze druk komt ook nog een rolconflict. Op het werk wordt de vrouw verondersteld concurrerend te zijn, een presteerder. Thuis daarentegen wordt ze verondersteld liefhebbend te zijn, een verzorgster. Hoe moet het als zij in de war raakt, de verkeerde hoed opzet en zich niet op de juiste manier gedraagt! Misschien zijn er vrouwen die zich zorgen beginnen te maken dat zij "te' succesvol zijn. Het kan zijn dat zij niet helemaal over de stereotypes van hun sexe - waarbij vrouwen worden omschreven als minder bekwaam dan mannen - zijn heengekomen. Als gevolg daarvan kunnen sommige succesvolle vrouwen het gevoel hebben dat ze de zaak oplichten. In het diepst van hun hart kunnen zij niet echt geloven dat zij het zelf hebben "gemaakt', dat hun eigen inzet en die alleen tot succes heeft geleid.

Anderen maken zich wellicht zorgen over het feit dat te veel succes hun relaties met mannen kan verstoren. Mannen zouden jaloers kunnen worden, een gevoel dat niet per definitie pure fantasie is. Er bestaan mannen die het heel moeilijk vinden als hun partner te succesvol wordt. Het is prima als "het vrouwtje' iets doet om zichzelf "bezig' te houden, maar als zij hogerop begint te komen, ervaren sommige mannen dit succes als een persoonlijke aanval op hun mannelijkheid. Zij kunnen het symbolisch opvatten als een teken dat zij "niet mans genoeg' zijn om het gezin te onderhouden.

Bij het praten met vrouwen in het bedrijfsleven blijkt heel duidelijk dat "alles doen' geen gemakkelijke taak is - tenminste niet allemaal tegelijk. Zullen vrouwen ooit dezelfde kansen hebben als mannen om tijd te vinden om zich te ontspannen en ten volle van het werk te genieten? Tijd maken door het opgeven van slaap is niet het antwoord. En proberen om het allemaal te doen kan leiden tot gevoelens van machteloosheid, onzekerheid, zelfdverloochening en depressie, gepaard gaande met eten, drinken en roken of medicijngebruik.

Waar leidt dit allemaal toe en wat kan er aan worden gedaan? Wat zijn de mogelijkheden? Een voor de hand liggende oplossing is dat de vrouwen trouw blijven aan de traditionele rol van huismoeder. Maar is dit in deze tijd nog realistisch, kunnen vrouwen zich dit verstandelijk èn financieel veroorloven? Er is nog een mogelijkheid. Bepaalde vrouwen die, om welke reden dan ook, willen werken, zijn tot de conclusie gekomen dat het maken van carrière niet zo belangrijk is. Het is niet meer hun ambitie om aan de top te komen, wat natuurlijk een rationalisering is. Zij kiezen voor een baan met een flexibel rooster om beter te kunnen schipperen met de eisen van het werk en van het gezin.

Tenslotte zijn er de ambitieuze vrouwen. Zij zijn het die het allemaal tegelijk willen. Zij willen zowel een carrière als een gezinsleven. Ze zeggen dat ze bereid zijn om zich de opofferingen te getroosten die daarmee gepaard gaan. Maar er schuilt een adder onder het gras. Zij merken al heel snel dat als je een snel carrièremakende, leidinggevende werknemer wilt zijn het heel moeilijk is om kinderen te hebben, ondanks de goede bedoelingen van hun echtgenoten om een handje te helpen. Veel mannen blijken heel goed te zijn in het aanmoedigen, maar daar houdt het dan mee op. Als het erop aan komt doen ze niet veel huishoudelijke karweitjes. Ook al veranderen de tijden, wees eerlijk: voelt u zich in het diepst van uw hart prettig als man in de rol van "huisman'?

Eén scenario voor vrouwen die een carrire en kinderen willen is dat van de twee workaholics met een betaalde hulp. Het probleem hier is dat het echtpaar moet beslissen of het echt wil dat hun kinderen worden opgevoed door een reeks huishoudsters of kindermeisjes. Het wordt een dilemma als men weet dat de eerste drie jaar van het leven van essentieel belang zijn voor de persoonlijkheidsvorming. En zelfs daarna, als de kinderen zichzelf kunnen redden, wat zijn de emotionele implicaties van sleutelkinderen, kinderen die zich na schooltijd zelf maar moeten zien te vermaken totdat de ouders thuiskomen? Wat te zeggen van de televisie als babysitter? Het laatste woord is over dit soort opvoedingspraktijken nog niet gezegd. En wat is het betere alternatief, het kind opgevoed door een boze, gefrustreerde aan huis gebonden moeder of door een uitgeput thuiskomende moeder?

Dan is er nog een tussenoplossing: een snelle doorstoot naar de top in het begin van de loopbaan, gevolgd door een periode waarin de kinderen worden geboren en opgevoed en vervolgens de draad weer oppakken. Het nadeel van een dergelijke keuze is dat de vrouw ver achter zal raken bij haar oorspronkelijke collega's - zij zal uit de pas lopen op het carrièretraject. Hoe u het ook wendt of keert, het is moeilijk om een zwangerschap in te passen in het carrière-schema van een man.

Maar het is interessant dat vrouwen die op latere leeftijd terugkeren in het arbeidsproces vaak meer plezier hebben in wat ze doen dan de mannen in die leeftijdsgroep. Mannen hebben net de beruchte mid-life crisis achter de rug of zitten er nog midden in. Nog afgezien van de druk waaronder mannen staan, moeten zij leren leven met de teleurstelling dat er niet veel plaats is aan de top. Vrouwen die weer terugkeren in het arbeidsproces hebben daarentegen gewoonlijk een veel beter moreel, ze zijn hoopvol en lopen over van energie.

Ook zijn er vrouwen die wel zijn geïnteresseerd in een carrière, maar die weigeren zich te schikken in de grillen van het bedrijfsmanagement. Deze vrouwen lossen het probleem op door te gaan doen wat zij zelf willen. In de Verenigde Staten starten nu drie keer zo veel vrouwen als mannen nieuwe ondernemingen. Zij drijven meer dan een kwart van alle éenmanszaken van het land. De vrouwen in Europa lopen niet ver achter. Waarschijnlijk is een van de meest bekende succesverhalen in Europa dat van Anita Roddick en de Body Shops. Haar bedrijf heeft filialen in 37 landen, en het is een van de meest winstgevende jonge ondernemingen op de Londense beurs.

Natuurlijk is Anita Roddick een uitzondering. De meeste nieuwe ondernemingen blijven klein. De vrouwen zijn er niet op uit om een imperium op te bouwen, zij proberen alleen om zichzelf te onderhouden. Deze vrouwen hebben het "moederspoor' verlaten. Zij hebben besloten om terug te keren in het arbeidsproces na hun kinderen te hebben opgevoed of na te zijn gescheiden. Gezien hun huidige toestand willen zij een flexibel rooster en de mogelijkheid om thuis te werken. Zij willen een nieuw evenwicht in hun leven brengen. Het natuurlijke resultaat van deze behoeften is een kleine onderneming.

Vast staat dat de tijd is gekomen om het scenario te wijzigen. Dat brengt met zich mee dat vrouwen ook moeten leren assertief en concurrerend te zijn, wat niet hoeft te betekenen dat zij hun "vrouwelijkheid' verliezen. Er zijn veel verschillende manieren om hetzelfde te zeggen. Door hun gave om relaties op te bouwen en in stand te houden moeten vrouwen in staat zijn om de uitdaging goed aan te kunnen.

Gezien de trend naar plattere organisaties met de nadruk op het delen van macht en informatie en het belang van netwerken, zullen de talenten van vrouwen op deze gebieden in hun voordeel uitpakken. De uitdaging voor vrouwen - en onthoud: hier is een man aan het woord - is om het juiste evenwicht te vinden tussen tegenstrijdigheden als hardheid en vrouwelijkheid, concurrentie en zorg, feiten en gevoelens. Door dit te doen kunnen vrouwen de bestaande bedrijfscultuur grondig veranderen en humanere en creatievere organisaties in het leven roepen. Vertaling Loes Vonk