Kabinet wankelt door opstelling van CDA-fractie; Brinkman houdt vast aan schrappen van de koppeling in 1992; In PvdA-kring wordt openlijk over breuk in coalitie gesproken

DEN HAAG, 24 AUG. Even na twaalf uur vannacht komt minister-president Lubbers op de stoep van zijn ministerie zelf aan de pers vertellen dat het kabinetsberaad is geschorst tot maandagmorgen. Op hetzelfde moment schiet zo'n honderd meter verder een in alle haast naar Den Haag geroepen PvdA-fractievoorzitter Wöltgens het Torentje van de minister-president binnen.

Overdag kon de in Doorn met zijn fractie vergaderende Wöltgens nog per telefoon worden geconsulteerd. Maar nu de zaak uit elkaar dreigt te vallen, is zijn lijfelijke aanwezigheid gewenst bij het spoedberaad tussen de politieke kopstukken van het CDA-PvdA-kabinet. Na een dag van vergaderen, schorsen, overleggen en wachten, beginnen CDA-leider Lubbers, CDA-fractievoorzitter Brinkman, CDA-minister De Vries, PvdA-leider Kok en PvdA-fractievoorzitter Wöltgens kort na middernacht aan een urenlang gesprek. Het is een poging het kabinet voor breken te behoeden.

Aan het begin van de avond is er hoop op een goede afloop van het zich nu al dagen voortslepende kabinetsberaad. Immers, er ligt een voorstel over de WAO op tafel waar zowel CDA-minister De Vries van sociale zaken als zijn PvdA-staatssecretaris Ter Veld hun handtekening onder hebben gezet. Bovendien heeft Wöltgens vanuit de bossen in Doorn per telefoon laten weten bereid te zijn het doorwrochte compromis te verdedigen. Voor CDA-fractievoorzitter Brinkman is dat het signaal uiteindelijk ook akkoord te gaan met de ingrepen in de duur en de hoogte van de WAO-uitkering.

Een dag eerder heeft hij nog nadrukkelijk te verstaan gegeven de maatregelen eigenlijk veel te ingewikkeld te vinden. Iets eenvoudigers, zoals een ingreep in alleen de hoogte van de WAO-uitkering was hem liever geweest, maar deze handreiking wil hij de coalitiepartner wel doen. Maar dan moet de PvdA verder wel ophouden eisen te stellen. Daar heeft Brinkman genoeg van. De sociaal-democraten moeten niet denken dat ze voor volgend jaar ook nog de koppeling tussen lonen en sociale uitkeringen krijgen. Brinkman en zijn fractie zullen op dit punt de poot stijf houden.

Bij velen in de CDA-fractie leeft toch al het idee dat de PvdA keer op keer een overwinning in de wacht sleept. In het voorjaar schreef de coalitiepartner de Kamerdebatten over het basisonderwijs en het nieuwe ziektekostenstelsel op het eigen conto. CDA'ers voorzien dat de PvdA zichzelf ook op de borst zal gaan kloppen voor alle verbeteringen in de WAO-voorstellen ten opzichte van het zo gewraakte kabinetsbesluit van half juli. En dan ook nog de koppeling binnenhalen? Dat zou te ver gaan.

PvdA-leider Kok heeft Brinkmans inzet in de koppelings-discussie echter anders begrepen. Gisteren aan het einde van middag, in een gesprek onder vier ogen, krijgt Kok van de CDA-fractievoorzitter de indruk dat de CDA-fractie er mee akkoord zal gaan de uitkeringen volgend jaar gelijk op te laten lopen met de lonen. Met deze toezegging op dit - voor de PvdA zo gevoelige - punt denkt de vice-premier dat de politieke problemen zijn opgelost. Na het gesprek met Brinkman blijft Kok dan ook rustig in de Trêveszaal stukken doornemen totdat het kabinet in de vroege avond weer bij elkaar komt. Een bode brengt hem en zijn naaste medewerkers wat te eten.

Brinkman gaat buiten de deur eten. Ongezien verlaat hij het Binnenhof om in een zaaltje van het Pullman-hotel te gaan dineren met onder meer Lubbers, De Vries, minister Van den Broek (buitenlandse zaken), minister Bukman (landbouw en visserij) en zijn vice-fractievoorzitter Wolters. Het etentje in het zaaltje Pirouette had geheim moeten blijven. Zelfs de nauw bij het kabinetsberaad betrokken CDA-Kamerleden mogen niet weten waar de eigen topmannen bij elkaar komen. De jarige Biesheuvel die samen met zijn CDA-collega De Leeuw al twee dagen lang in de Tweede Kamer is om Brinkman van advies te dienen in de WAO-discussie zoekt zijn heil op Scheveningen. Dat de PvdA-bewindslieden Ter Beek, Dales, d'Ancona en Simons ook in het Pullman hebben afgesproken met CDA-staatssecretaris De Graaff-Nauta is toeval.

Om kwart over zeven hervat de ministerraad het overleg. Agendapunt nummer één is de WAO. Daarover wil de minister-president graag nog diezelfde avond een besluit nemen. Dat kan volgens hem ook, nu er een voorstel ligt waar zowel de PvdA- als CDA-fractie hun fiat hebben geven. De koppeling kan formeel nog wel een weekje wachten. Kok voelt niets voor dit uitstel. Hij wil de twee onderwerpen gelijk afhandelen. In zijn ogen is er een inhoudelijk verband: als het met de WAO-maatregelen lukt het aantal arbeidsongeschikten terug te dringen wordt de koppeling beter betaalbaar.

Tijdens de vergadering horen de ministers via de media het bericht dat er volgens Brinkman in het kabinet onenigheid is over de koppeling. Dat schiet Kok in het verkeerde keelgat: terwijl ze nog zitten te vergaderen komt de CDA-fractievoorzitter al terug op de volgens Kok aan hem gedane toezegging. De vergadering wordt geschorst voor politiek beraad. Lubbers belt met Brinkman om te vragen hoe het precies zit. De CDA-bewindslieden overleggen daarna onderling. De veertien ministers komen alleen nog plenair bijeen om te horen dat ze maandagmorgen weer worden verwacht.

In PvdA-kring heet het openlijk: crisis. In hun ogen is Brinkman de boosdoener. Hij zegt de ene keer dit en de andere keer dat. Volgens hen is de "kroonprins van Lubbers' bezig te bewijzen wie het machtigste is in de partij en zet hij Lubbers onder druk. Een CDA-bewindsman vindt dat te ver gaan. Volgens hem berust het allemaal op “een misverstand”. Sommige mensen hebben elkaar verkeerd begrepen, meent hij. Dat komt maandag allemaal wel weer goed.

Als de vijf in het Torentje beginnen aan het politieke spoedberaad, hangt een aantal CDA-Kamerleden uitgeput bij elkaar in het Tweede-Kamergebouw. Een misverstand? Geen sprake van. Voor de zomer was toch al duidelijk dat de CDA-fractie zou aandringen op ontkoppeling. En een machtsstrijd tussen Lubbers en Brinkman? Och, eh, nee.

Half vier vannacht. Wöltgens mag terug naar zijn fractie in Doorn. Het spoedberaad is afgelopen. Minister De Vries heeft de opdracht gekregen het weekeinde aan de slag te gaan om nu een "WAO-koppeling-compromis' te bedenken. Maar is er een middenweg tussen koppelen en niet koppelen?