Jeltsins opmars naar de macht

Wat bezielt Boris Jeltsin?

De Russische leider is sinds deze week - dank zij het geblunder van het "staatscomité voor de noodtoestand' - de machtigste man van de Sovjet-Unie. Hij heeft zich ook dienovereenkomstig gedragen, zelfs donderdag nog, toen hij zich ook na de terugkeer van Michail Gorbatsjov in Moskou bevoegdheden toeëigende die hem formeel niet toekomen. De bevoegdheden wezen in maar één richting: in die van een uitbreiding van de bevoegdheden van zijn eigen Russische republiek ten koste van de macht van Gorbatsjov en zijn Unie.

Het heeft de vraag doen rijzen of Jeltsin wellicht uit is op Gorbatsjovs functie, die van president van de Sovjet-Unie. Die vraag kan gevoeglijk ontkennend worden beantwoord. Als Jeltsin die ambitie zou hebben, had hij zelfs ten tijde van de coup al misbruik van de situatie kunnen maken door Gorbatsjov voor passé te verklaren, zich bij de junta aan te sluiten en de zogenaamde interim-opvolger van Gorbatsjov als president, de zwakke Janajev, op te volgen. De juntaleiders zouden hem als president van de Unie waarschijnlijk met open armen hebben ontvangen.

Jeltsin is echter niet uit op Gorbatsjovs functie. De functie van president van de USSR is voor Jeltsin zelfs alleen maar onaantrekkelijk. Jeltsin is met een absolute meerderheid gekozen tot president van Rusland, verreweg de grootste republiek van de Unie: dat is het ambt dat hij ambieerde en ambieert. Hij heeft zich als president sterk gemaakt voor het Unieverdrag, dat de toekomstige betrekkingen tussen het centrum Moskou en republieken regelt en waarin de republieken veel grotere bevoegdheden krijgen dan ze hadden. Dat proces was al afgesloten toen zondag de staatsgreep werd gepleegd, maar donderdag heeft Jeltsin - als prijs voor zijn loyaliteit aan Gorbatsjov - geëist dat het Unieverdrag nog verder wordt aangepast en dat de Unie nòg meer bevoegdheden afstaat aan de republieken, dus aan zijn eigen Rusland.

Het is een duidelijke strategie: Jeltsin tracht de bevoegdheden van de Unie (dus van Gorbatsjov) tot een minimum te beperken. Als dat lukt - en Gorbatsjov is duidelijk niet in een positie hem in dat streven te hinderen; hij keurde donderdag zelfs Jeltsins eigenmachtige decreten expliciet goed - blijft uiteindelijk de Unie achter als een lege huls rondom een aantal republieken. Gorbatsjov is dan chef van die lege huls, de man die in het buitenland shows mag stelen maar voor elk concreet plan moet aankloppen bij Jeltsin, de facto de machtigste man in verreweg het grootste gebied van de huidige Sovjet-Unie.

Wat er verder in die strategie van Jeltsin met de republieken gebeurt, is zaak van die republieken zelf: wie zich wil losmaken uit de Unie, mag dat doen. Jeltsin heeft zich de afgelopen twee jaar een krachtig voorstander van de republikeinse zelfbeschikking getoond en de Balten beschouwen hem niet voor niets als hun beste vriend buiten de eigen grenzen. Republieken die zich daarentegen als bijna onafhankelijke staten thuisvoelen in de door Gorbatsjov aangevoerde "schil' van de Unie, kunnen blijven, met op het eigen grondgebied dezelfde ruime rechten en bescheiden plichten als Rusland.

Als het scenario uitkomt, is het gedaan met de voorhoederol van Gorbatsjov: de decentralisatie heeft dan haar uiterste grens bereikt en de president van de Unie zal voornamelijk nog als symbool fungeren.

De Sovjet-leider is op het ogenblik niet bij machte veel tegen Jeltsins machtsuitbreiding te ondernemen. De gebeurtenissen van gisteren - de gezamenlijke benoemingen, de beslissing dat Gorbatsjov en Jeltsin elkaar vervangen als de ander uitvalt - zijn daar een illustratie van: Gorbatsjov bindt zich aan de Russische president. Hij heeft geen keus: oppositie tegen Jeltsin zou geen kans maken. De coup heeft de toch al grote populariteit van Jeltsin in eigen land nog vergroot en hem ook in de andere republieken en internationaal geen windeieren gelegd. Het imago van Gorbatsjov daarentegen heeft nauwelijks van de gebeurtenissen geprofiteerd: hij heeft zich laten vangen en is door Jeltsin gered. Gorbatsjov stond voor de coup zo goed als alleen. Als hij zich niet aan Jeltsin zou binden, zou hij nog eenzamer zijn.