Gorbatsjov: klein, moe en alleen

MOSKOU, 24 AUG. Het was spitsroeden lopen voor Michail Gorbatsjov gistermiddag tijdens zijn eerste ontmoeting met de Russische parlementsleden sinds de mislukte staatsgreep. Klein zat hij naast de triomferende Boris Jeltsin, klein, moe en alleen, omgeven door de politieke kopstukken van de Russische federatie. De anderhalf uur durende bijeenkomst werd rechtstreeks op de televisie uitgezonden en maakte pijnlijk duidelijk hoe de kaarten zijn geschud.

De zaal was onverdraagzaam. Toen Gorbatsjov aan een van zijn bekende wollige uiteenzettingen begon over de noodzaak de rijen te sluiten en de hervormingen een krachtige nieuwe impuls te geven, werd hij door de parlementsleden ongeduldig onderbroken. Feiten wilden zij, en daar hadden zij gelijk in, maar een aangenaam schouwspel was het niet.

Gorbatsjovs gedrag sinds de coup valt bij het Russische parlement niet in de smaak, en trouwens ook niet bij veel mensen in de straat. Waarom is hij niet onmiddellijk na zijn terugkeer naar het Witte Huis gekomen om de "blokkadniki' te bedanken, de doden te herdenken en in deemoed het hoofd te buigen? Zijn het soms niet zijn uitverkorenen geweest die het land drie dagen in grote spanning hebben doen leven? Had de hele staatsgreep, die achteraf een ongelofelijk knullige indruk maakt maar gelukkig goed is afgelopen, niet tot een enorm bloedbad kunnen leiden?

Gorbatsjov heeft in zijn televisietoespraak tot het volk, donderdagavond, de verantwoordelijkheid op zich genomen voor wat men hier “foutieve kaderbeslissingen” noemt. Zo gaf hij toe dat het fout was geweest aan te dringen op de benoeming van Gennadi Janajev tot vice-president, in weerwil van het verzet tegen zijn kandidatuur in het Sovjet-parlement. Maar het is de Russische parlementsleden niet ontgaan dat hij de rol van de Communistische Partij bij de putsch geheel buiten beschouwing liet. Het parlement leek gisteren vastbesloten Gorbatsjov hier niet ongestraft mee te laten wegkomen en ook Jeltsin liet duidelijk merken dat hij voortaan de eerste viool wenst te spelen, door de president herhaaldelijk te onderbreken en aanwijzingen te geven hoe hij zich had te gedragen.

Formeel werd dat bekrachtigd doordat de president van de Unie en de Russische president hebben afgesproken dat zij elkaar in noodgevallen zullen vervangen. Gorbatsjov zei dat de decreten die Jeltsin de afgelopen drie dagen heeft aangenomen, gezien de buitengewone omstandigheden waarin het land verkeerde, juridisch rechtsgeldig waren. Er was geen andere uitweg, zei Gorbatsjov, waarop Jeltsin hem meteen uitnodigde dat met een decreet te bekrachtigen. Jeltsin verordonneerde de laatste dagen onder meer de oprichting van een Russische nationale garde en de annexering van alle officiële eigendommen op Russische bodem.

Ook de benoeming op de posten die door de arrestatie van de samenzweerders zijn vrijgekomen, is een duidelijke concessie aan de Russische federatie.

Pag 4:

Activiteiten partij in Rusland opgeschort

Uit Gorbatsjovs hele gedrag was duidelijk dat hij nog niet totaal op de hoogte was van alle gebeurtenissen. Zijn 72-urige isolement op een voor het hele land zo dramatisch moment heeft zijn toch al verzwakte positie nog verder ondermijnd. “Maak mijn positie niet moeilijker dan hij toch al is”, zei hij wanhopig toen de parlementsleden hem niet lieten uitpraten. Jeltsin vroeg hem het verslag voor te lezen van de kabinetszitting, die onder leiding van premier Pavlov op de eerste dag van de coup had plaatsgevonden.

Pavlov vroeg de ministers tijdens die bijeenkomst hun steun uit te spreken voor het Staatscomité voor de noodtoestand en dat leverde een zeer interessant document op, waaruit blijkt dat maar twee ministers weigerden het comité te erkennen: minister van cultuur Nikolaj Goebenko, die een dag later ontslag nam en Nikolaj Vorontsov, minister van milieuzaken. Goebenko's weigering was bovendien in nogal dubbelzinnige bewoordingen gesteld en maakte de indruk dat de minister alleen maar bang was dat hij de uitroeping van de noodtoestand niet aan de intellectuelen en kunstenaars zou kunnen verkopen. Een aantal ministers gaf geen eenduidig antwoord op Pavlovs vraag, maar anderen, bij voorbeeld de minister voor de mijnbouw, veel geplaagd door de mijnstakingen, stemde volmondig in en vroeg om extra bewaking voor zijn ministerie.

Er waren veel stekelige vragen voor Gorbatsjov over de rol van de Communistische Partij. Een van de parlementsleden vroeg of Gorbatsjov niet van mening was dat het socialisme “verjaagd moet worden van het grondgebied van de Sovjet-Unie”. Gorbatsjov antwoordde dat het onmogelijk is om een overtuiging van je grondgebied te verbannen en dat een dergelijke poging opnieuw tot een heksenjacht zou leiden. “Ik ben het eens met burgemeester Sobtsjak”, zei hij, “dat we geen anti-communistische hysterie moeten toelaten”. Maar hij sprak zich opnieuw niet uit over de rol van de Communistische Partij bij de coup, die hij veeleer voorstelt als een “avontuur” van een groep individuen.

“Om de zinnen te verzetten” ondertekende Jeltsin pal onder Gorbatsjovs neus een decreet over de “opschorting van de activiteiten van de Russische Communistische Partij”, zo lang geen duidelijkheid is geschapen over haar rol tijdens de coup. “De Communistische Partij verbieden zou een fout zijn van het Russische parlement en van de Russische president”, protesteerde Gorbatsjov, maar Jeltsin liet hem niet uitspreken. Na anderhalf uur onderbrak hij de vergadering. Beiden moesten terug naar hun bijeenkomst met de andere presidenten waar nieuwe afspraken worden gemaakt over de door de coup verijdelde ondertekening van het Unie-akkoord.

Bij de uitgang van het Witte Huis werd Gorbatsjov opgewacht door een mensenmenigte met spandoeken met teksten als "Gorbatsjov, het bloed van de slachtoffers zit aan jouw handen' en "Jouw plaats is in de beklaagdenbank'. Zijn auto, die een half uur lang niet kon vertrekken, werd uiteindelijk ontzet door een twintigtal bewakers met kalasjnikovs.