Exit Gorbatsjov

DEZE DRAMATISCHE WEEK eindigt zoals ze is begonnen: met het einde van Michail Gorbatsjov. De held van de perestrojka was zondagavond de gevangene geworden van zijn eigen ministers. Ontredderd en gedesoriënteerd was hij donderdagochtend in Moskou teruggekeerd om zich vervolgens als een tragische drenkeling met de stroom van de gebeurtenissen te laten meeslepen. Met als voorlopig dieptepunt de demonstratieve vernedering gisteren in het Russische parlement. De klaagzang over die spannende uren met de familie in het isolement van zijn Krim-paleis, de uitgesproken doodsverachting vis à vis de Bende van Acht, de vastberaden weigering om het beruchte Janajev-document te ondertekenen - het bleven allemaal mislukte aanzetten tot een symphonie pathétique, terwijl de politieke machine met veel geraas verder denderde.

Hartstochtelijk klampte Gorbatsjov zich de laatste twee dagen vast aan de communistische partij. Hij weigerde de partij tegelijk met de schurken op de mestvaalt van de geschiedenis te deponeren, sprak over de idealen van miljoenen arbeiders en boeren in de partij en over de noodzaak een botte bijltjesdag te voorkomen. Maar de held van de week, Boris Jeltsin, las hem zonder enige reserve de les en tekende schaamteloos het besluit waarmee de partij verboden werd waarvan de man op hetzelfde podium zich secretaris-generaal mag noemen. “Boris Nikolajevitsj, Boris Nikolajevitsj”, stamelde Gorbatsjov vertwijfeld, terwijl de parlementariërs juichten.

MEDELIJDEN is geen politieke categorie en wellevendheid zo kort na een schokkende gebeurtenis misschien evenmin. Maar het valt toch niet mee om enige huiver te onderdrukken bij de wijze waarop een man werd vernederd die een historische rol voor zijn land en de wereld heeft gespeeld aan het eind van deze eeuw. Natuurlijk heeft Gorbatsjov zich te lang vastgebeten in een heilloos compromis tussen reactie en vooruitgang, zich ten slotte met een schare haviken omringd en zichzelf in een doodlopende straat gemanoeuvreerd. Maar hij en niemand anders kan zich de vader van de perestrojka en de glasnost noemen en mochten de Russen ondanks deze eeuw ooit nog behoefte aan standbeelden krijgen, dan heeft Michail Gorbatsjov voorlopig de beste papieren.

Boris Nikolajevitsj valt niet te stuiten. De communistische partij is verboden, alle eigendommen worden geconfisqueerd, de Pravda mag niet meer verschijnen en de ministers in het kabinet van Gorbatsjov eten het genadebrood van Jeltsin. Nog geen 24 uur nadat Gorbatsjov een nieuwe minister van defensie had benoemd, Mojsejev, moest hij hem bijvoorbeeld alweer ontslaan. Op het ogenblik wordt druk beraadslaagd over het Unieverdrag en als daarin ook het Sovjet-leger over de republieken wordt verdeeld (waar blijven de kernwapens dan trouwens?) dan is het met het laatste restje presidentiële macht van de Sovjet-Unie gedaan. Althans in haar huidige vorm, want het is moeilijk in te denken dat het grote Rusland in het gebied niet een dominante factor zal blijven.

MET EEN INSTINCT dat de ware populist kenmerkt, bundelt Boris Jeltsin aan het eind van deze week opwinding, volkswoede en euforie in zijn persoon. Jeltsin is daarmee in enkele dagen tijds de machtigste man van het land geworden, die nu de lastige opgave heeft om Rusland radicaal te hervormen. Want over enkele weken is de augustus-coup geschiedenis, wordt het weer kouder en mag Boris Nikolajevitsj in plaats van Gorbatsjov komen uitleggen waarom er geen kolen zijn en geen groente en zo weinig vlees.

De Sovjet-Unie (of hoe je dat gebied binnenkort ook moet noemen) heeft een historische week achter de rug, die in één klap heeft duidelijk gemaakt dat de tijd aan Gorbatsjov voorbij is gegaan. Zoals Lenin zei: “Revoluties zijn de festivals van de onderdrukten. Op geen ander moment zijn de volksmassa's in een positie om zo actief naar voren te komen als scheppers van een nieuwe sociale orde dan in tijden van revolutie”.

Exit Gorbatsjov.