De week van de beren-ziekte

"Vertel eens op. Welke scenario's heb jij in gedachten?' ""Scenario's? Hoe bedoel je?'' ""Is deze hele staatsgreep een plan van Gorbatsjov of niet?'' Het is woensdagmiddag. Moskou heeft net voor de tweede nacht de staat van beleg weten te weerstaan. Het parlement van Rusland is achter de barricades in spoedzitting bijeen, beschermd door duizenden burgers en de legereenheden en parachutisten uit Toela die loyaal zijn aan president Boris Jeltsin. Hun aantal lijkt verder uit te dijen. Het illegale radiostation Echo Moskwa is weer in de lucht. De junta van vice-president Gennadi Janajev wankelt. Allemaal gunstige voortekenen, zou je zeggen. Maar in de keuken van Natasja is op dat moment een andere vraag aan de orde. Op welke manier is Gorbatsjov zelf vanuit zijn vakantieverblijf op de Krim bij de coup betrokken en zo ja met welk doel? Dat is de kwestie.

Misja, een 35-jarige kunsthistoricus, heeft twee "varianten' in petto. Mogelijkheid één. Gorbatsjov is van te voren wel degelijk op de hoogste gesteld van de putsch-plannen en heeft er misschien zelfs de hand in gehad. Hij houdt zich nu echter schuil om straks, als hij weet hoe de kaarten geschud zijn, de vrije hand te hebben zonder besmet te zijn door een handtekening op een stuk papier waarmee de grondwet opzij is geschoven. Modaliteit twee. Gorbatsjov heeft de samenzweerders, samen met de KGB en mogelijk zelfs Jeltsin, in de val laten lopen om aldus te kunnen afrekenen met rechts. In beide gevallen is Gorbatsjov de held.

We eten vis en gebakken aardappelen. Op de achtergrond staat de radio aan. Vanuit het Russische parlementsgebouw komt het bericht dat de putschisten volgens Jeltsin op de vlucht zouden zijn. KGB-chef Vladimir Krjoetsjkov heeft de Russische leider aangeboden samen met hem op zoek te gaan naar Gorbatsjov. Waarheen de anderen willen vluchten? Naar Cuba, zo luidt het gerucht. ""Hé, Bush doet ook mee''. Een gast aan tafel doet ook een duit in het zakje van de complot-theorie. ""Heeft hij eindelijk een argument in handen om Castro omver te werpen''. Er wordt vrolijk gelachen. Dat de revolutie die in Rusland gaande is misschien wel eens niet volgens plan verloopt doch eerst en vooral langs chaotische en ongecoördineerde banen gaat, wil er halverwege de coup niet in. Maar deze dialectische paranoïa gaat toch echt te ver.

Illegaliteit

De lunch is ten einde. We gaan naar het Witte Huis waar op dat moment net zoveel onzekerheid heerst.

De korte conversatie is niettemin een mooie illustratie van het beeld dat menig Rus van zijn eigen politieke cultuur heeft. Niets kan hier zomaar gebeuren. En de burger staat overal buiten.

In zekere zin heeft de keukentafel die woensdagmiddag nog serieuze argumenten ook. Vragen naar het "waarom' is in een bureaucratisch-totalitair systeem zinloos, weten zij die hier rond het middageten zaten en die heel persoonlijke ervaring hebben met de niet-fictieve werkelijkheid van Kafka en Solzjenitsyn.

Die houding heeft zich de eerste dagen ook geuit in het verzet van het gewone volk op straat. Dat is pas langzaam in beweging gekomen of heeft zich zonder aarzeling voorbereid op de illegaliteit, met andere woorden, heeft maandag en dinsdag kennelijk weinig vertrouwen gehad in zijn eigen mogelijkheden. Jeltsin heeft maandagmorgen reeds om zeven uur, 55 minuten na de publikatie van het eerste decreet van de junta, het stafkwartier van de democratische oppositie weten in te richten. Maar buiten dringt dat begin van de week nog niet echt door. Die eerste maandagavond wekken de verdedigers van het Russische regeringscentrum hoe dan ook nog geen al te strijdvaardige indruk. Enigszins serieuze barricadebouwers zijn niet voorhanden. Er zijn nauwelijks chauffeurs te vinden die weten hoe je een bulldozer bedient. De omstanders lijken meer uit nieuwsgierigheid rond te willen wandelen dan te willen werken. Een paar kilometer verderop is de rij voor de McDonalds even lang als anders. In de wijk waar Natasja woont is het eerste wat menig buurtbewoner doet naar de winkel hollen om te kijken of er nu misschien ineens meer te koop is.

Van de domme

Zij die wel met hart en ziel zijn verbonden met de democratische beweging weten op dat moment niet of ze moeten uitgaan van hun succes of hun onvermijdelijk nederlaag. Een van de leiders van de anti-stalinistische beweging Memorial, een organisatie met alleen al in Moskou tienduizend leden, besluit met het oog op de langere termijn het zekere voor het onzekere te nemen en eerst alle computers en archieven in veiligheid te brengen.

Bovendien, zijn er deze eerste twee dagen niet alleen maar open einden in het verhaal? Dat de waarzeggers Tamara en Pavel Globa vorig najaar al hebben voorspeld dat er deze zomer een staatsgreep zou worden gepleegd, is tot daar aan toe. Maar waarom wisten Gorbatsjovs voormalige medestanders Edoeard Sjevardnadze en Aleksandr Jakovlev respectievelijk eind december 1990 en vrijdag een week geleden al dat er een putsch werd voorbereid en hield Gorbatsjov zich al die maanden van de domme? Waarom kon de onafhankelijke Nezavisimaja Gazeta, onder de intrigerende kop of Gorbatsjov wel met vakantie zou gaan, al op 1 augustus schrijven dat er een staatsgreep in aantocht was. Waarom is Jeltsin wel tenauwernood aan arrestatie door de KGB kunnen ontkomen - hij verliet maandag twintig minuten voordat de geheime dienst aankwam zijn datsja in het Russische buitenverblijf Archangelskojo buiten Moskou. Met andere woorden, hij moet getipt zijn. Is het waar, zoals de Nezavisimaja Gazeta een dag later zal melden, dat Krjoetsjkov reeds op vrijdag 16 augustus op de hoogte was van de coup, toen de president als ""onze man in het vijandelijke kamp'' onmiddellijk heeft ingelicht en zijn dienst opdracht heeft gegeven zich "niet actief' op te stellen. Maar waarom heeft Gorbatsjov dan niet eerder actie ondernomen? Het persbureau Tass blijkt het decreet van maandagmorgen tenslotte al op zaterdag ontvangen te hebben. Alleen de datum moest er nog even ingeschreven worden, ook al zou het agentschap dat later in de week ontkennen. Kortom, heeft Gorbatsjov wel gevangen gezeten? Waarom is premier Valentin Pavlov, een van de leden van het "staatscomité voor de noodtoestand' na nog geen twee dagen machtsovername ineens ziek gevallen en afgetreden? Waarom zwijgen Gorbatsjovs medestanders van het laatste uur niettemin als het graf? Waarom is de telecommunicatie niet onder controle van Janajevs comité geplaatst? En, voor de cynici aan Natasja's keukentafel: waarom hebben de putschisten dinsdagnacht niet doorgezet maar zich laten terugschrikken toen de eerste doden vielen? Is het militaire apparaat echt zo incompentent dat het denkt met een paar tanks, bestuurd door jongens die nog nooit in Moskou zijn geweest, een menselijke blokkade zonder al te veel geweld te kunnen beslechten? Of deugde het plan gewoon niet, zoals chef-staf Michail Moizejev zou hebben gezegd?

Dat diezelfde morgen de leiding van de communistische partij CPSU openlijk gaat schuiven, versterkt het beeld nog. De Pravda heeft 's morgens een heuse reportage over de blokkade van het Witte Huis pront op de voorpagina gezet. Vervolgens treedt ook nog eens waarnemend secretaris-generaal Vladimir Ivasjko naar buiten met een dubbelzinnige verklaring waarin een ontmoeting met Gorbatsjov wordt geëist, zij het dat dit communiqué het resultaat blijkt te zijn van een felle interne partijstrijd die maandagavond is ontketend door de Moskouse partijleider Joeri Prokofjev die met het comité van Janajev wilde collaboreren. Bijna terzelfdertijd probeert Krjoetsjkov de Russische leiding van het toneel te chicaneren door Jeltsin voor te stellen samen op zoek te gaan naar Gorbatsjov.

Zwaar bewapend escorte

We wandelen rond het Witte Huis en omgeving. Natasja's galgenhumor - ""en hoe was je vakantie'', was het eerste wat ze me gevraagd had toen ik haar dinsdagmorgen belde - wordt somberder. Ze gaat met schoonmoeder en dochter naar huis, ondertussen nog wat dingen regelend op de school van haar kinderen.

Het is exact het moment dat de definitieve omslag zich voltrekt. De Russische leiding krijgt steeds meer greep op de situatie. Vice-president Aleksandr Roetskoj en premier Ivan Silajev gaan onder zwaar bewapend escorte naar de luchthaven Vnoekovo waar het vliegtuig naar de Krim klaar staat. Vnoekovo wordt op dat moment verdedigd door de troepen uit Taman en de Kantemirov-divisie, de eenheid waar Misja vijftien jaar geleden gelegerd was. Onder aan de trap deelt Roetskoj, een kolonel die de titel "held van de Sovjet-Unie' draagt wegens betoonde moed in Afghanistan, nog even de laatste orders uit. Op een holletje komt een peloton soldaten met machinegeweren aangemarcheerd om de delegatie in het vliegtuig te begeleiden.

Bij het parlementsgebouw begint de organisatie van het verzet ook effectieve vormen aan te nemen. Overal staan kordons van burgers die, onder leiding van een "rij-oudste' strategische plekken afsluiten. Vanuit het Witte Huis worden ze gecommandeerd door generaal Konstantin Kobets, de zojuist benoemde Russische minister van defensie.

De vlucht naar voren van de wankelmoedigen completeert het beeld. Op het ministerie van cultuur maakt minister Nikolaj Goebenko die woensdag bekend dat hij uit protest tegen de coup is afgetreden. Absoluut hoogtepunt is de persconferentie die minister van buitenlandse zaken Aleksandr Bessmertnich 's middags geeft. Hij heeft niets met de machtsovername te maken gehad. ""Ik was ziek. Vraag het m'n arts maar die hier naast me zit''. Niemand die hem gelooft. De Komsomolskaja Pravda, die dag nog verboden, zal twee dagen later onthullen dat Bessmertnich de boodschappen die Janajev voor het buitenland had bestemd keurig via diplomatieke telex heeft verspreid. Waarna hij zich veiligheidshalve uit de voeten heeft gemaakt. Alleen vice-premier Vladimir Sjtsjerbakov, de man die de laatste maanden nadrukkelijk door Gorbatsjov naar voren is geschoven als een soort schaduw-premier naast de onvoorspelbaar om zich heen slaande Pavlov, zou de rug vanaf het eerste moment recht hebben gehouden.

De politieke climax van de dag is het gedrag van Anatoli Loekjanov, de voorzitter van het parlement van de gehele unie. Hij is samen met een delegatie van de putschisten op het vliegtuig gesprongen om Gorbatsjov te ontmoeten, bij voorkeur eerder dan Roetskoj en Silajev die bijna tegelijkertijd van hetzelfde vliegveld afreizen. Hij is de man die de samenzweringstheorie die dag in tact houdt. Loekjanov is immers een oude studievriend van Gorbatsjov. Ze kennen elkaar al veertig jaar. Vanaf het eerste optreden van de zogenaamde "comité's van nationale redding' in januari van dit jaar, toen die in de Baltische landen de macht probeerden over te nemen, heeft Loekjanov de verdenking op zich geladen dat hij iets te maken had met deze door de orthodoxe Russische afdeling van de CPSU geregisseerde clubjes. Hun coup-poging in Litouwen en Letland is toen mislukt. Maar Loekjanov heeft er in de maanden daarna geen been in gezien steeds meer afstand te nemen van Gorbatsjov. Voordien had hij zijn functie als parlementsvoorzitter nog gebruikt om voor het staatshoofd de kastanjes uit het te vuur te slepen, daarna begon hij de rollen om te draaien. Een "onbegrijpelijke' vriendschap, aldus Roetskoj.

Ziekenboeg

Een paar uur later, om tien uur 's avonds, is alles voorbij. De junta is ontmanteld.

""Is er gisteren of dinsdag iets gebeurd in het scenario? Heeft Gorbatsjov nu ineens eieren voor zijn geld gekozen? Kiezen al die anderen daarom het hazepad?'' We zitten weer in de keuken. Misja houdt vol. Het gedrag van al die functionarissen die nu, donderdagmiddag, ineens wel weten waar ze moeten staan, is zijn nieuwe argument. Maar de bezorgheid over de afloop is aan het wegebben. De gein is weer vrolijk. Er wordt taart geserveerd en de laatste puntjes Cointreau, een cadeautje van een Franse gast die een paar maanden geleden op bezoek is geweest.

Een paar uur later zal eindelijk Gorbatsjov zelf zijn mond opendoen. Zijn eerste reactie 's morgens op Vnoekovo heeft de twijfels over zijn rol wat getemperd. Eerlijk is eerlijk. Niet iedereen heeft de aankomst van de zichtbaar aangeslagen Gorbatsjov, die "lamstraal' (een kwalificatie van Natasja die vijf jaar geleden al heeft gewed met een kennis dat Gorbatsjov via een putsch ten val zou worden gebracht), op de televisie gezien. Maar zo'n goede acteur kan hij toch ook weer niet zijn. Ook al blijft het verdacht dat juist Bessmertnich en Vadim Medvedev, tot een jaar geleden de "partij-ideoloog' in het Politburo en de eerste drie dagen afwezig, hem op Vnoekovo zijn komen ophalen. En belangrijker, waarom heeft minister van binnenlandse zaken Boris Pugo, als politiek bevelhebber van het keurcorps der "zwarte baretten' een sleutelfiguur, zelfmoord kunnen plegen nog voordat de Russische politie hem kwam arresteren? Heeft hij wel zelfmoord gepleegd of is hij een handje geholpen?

De persconferentie die Gorbatsjov begin van de avond geeft, zal de vele "waaroms' later evenmin volledig wegnemen. Weliswaar zegt en herhaalt hij dat hij categorisch heeft geweigerd om het decreet te ondertekenen dat de liaison-officieren van de KGB hem in zijn datsja zondagavond hebben voorgehouden. Maar zijn antwoorden op de feitelijke vragen zijn buitengewoon onexact. Ook al moet daar aan worden toegevoegd dat Gorbatsjov, ondanks zijn geliefde stopwoordjes "om het rechtuit te zeggen', nooit erg specifiek is.

Niet bekend

Misja heeft er dus een andere verklaring voor. ""Hoe het scenario in elkaar heeft gezeten, zullen we waarschijnlijk nooit te weten komen. Gorbatsjov was niet ziek maar werd ziek verklaard en de anderen verklaarden zichzelf achteraf ziek. We hebben hier hoe dan ook te maken met een epidemische vorm van de beren-ziekte.'' ""De wat?"" ""De beren-ziekte! Dan moet je elke vijf minuten als een beer naar de WC.''