Australië zoekt toenadering tot Aziatische buurlanden

Australië en Maleisië staan opnieuw voor een diplomatiek touwtrekken en de inzet is weer een ter dood veroordeelde Australiër. Enige weken geleden sprak het hooggerechtshof in Kuala Lumpur de doodstraf door ophanging uit voor de aan drugssmokkel schuldig bevonden zesendertigjarige Michael McAuliffe. Veel Australiërs verafschuwen de uitvoering van de doodsstraf. Hun premier, Bob Hawke, gaf uiting aan dat gevoel toen hij het ophangen van twee Australiërs in 1986 als ”barbaars' bestempelde. In Maleisië werd dit als beledigend opgevat en het duurde vijf jaar voordat Hawke werd vergeven voor zijn emotionele uitlating.

De Australiërs willen de verstandhouding met hun Aziatische buren graag verbeteren. In juni nam de regerende Arbeiderspartij een motie aan om de monarchie in 2001 af te schaffen. Australië maakt nu in de eerste plaats deel uit van de Aziatische en Stille-Oceaanregio en daarom zijn de resterende koloniale banden met het Engelse vorstenhuis hinderlijk, zo vonden de partijleden. Ondanks die intenties blijven de betrekkingen met de islamitische Aziatische buren Indonesië en Maleisië moeizaam.

Het duurde jaren voordat de bekoeling tussen Indonesië en Australië, die was veroorzaakt door gedetailleerde verslaggeving in de Sydney Morning Herald in 1986 over de activiteiten van bedrijven van de familie van president Soeharto, was verdwenen.

De moeilijkheden in de verhouding met Maleisië zijn recenter. Zeer onlangs ondernam de Australische minister van buitenlandse zaken, Gareth Evans, een poging die verhouding enigszins te verbeteren. Die actie werd in Australië gezien als onvervalste hielenlikkerij.

De verbale ruzies tussen Kuala Lumpur en Canberra begonnen nadat premier Bob Hawke de terechtstelling van Kevin Barlow en Brian Chambers in sterke termen veroordeelde. Maleisië raakte ook ontstemd door de prominente rol die enkele Australische parlementariërs en actievoerders spelen in de internationale campagne om de tropische regenwouden van Sarawak van de motorzaag te redden.

Kuala Lumpur bleek ook in de kuif gepikt door de soap opera ”Embassy' van de Australische publieksomroep ABC, een weinig realistische serie met verwikkelingen rondom een Australische diplomatieke missie gevestigd in de fictieve Aziatische hoofdstad Ragaan. De autoriteiten daar blinken uit door corruptie. Volgens Maleisië stond dat land voor het programma model.

De Maleisische toorn bleef niet zonder gevolgen. Premier, dr. Mahathir Mohamad leidde een agressieve anti-Australië-campagne, die leek uit te monden in een ”koop Australische produkten het laatst' instructie.

Het grootste bedrijf van Australië, BHP, voorzag politieke problemen bij het exploiteren van onlangs ontdekte steenkoolvoorraden in Sarawak. Andere Australische bedrijven vreesden dat het onmogelijk zou worden in Maleisië te blijven werken. De permanente stationering van een Australische luchtmachtbrigade in Maleisië leek eveneens gevaar te lopen.

Evans, die vorige maand in Kuala Lumpur was voor de jaarlijkse vergadering van de ASEAN-landen, trachtte de schade te beperken. Hij hield de Maleisisch-Australische Handelsraad voor dat de uitlatingen van sommige parlementsleden voor Maleisië beledigend waren geweest.

Evans verklaarde ook dat “verschillende groepen Australiërs, in de nieuwsmedia, in het parlement en in actiegroepen, hebben gehandeld op een manier die niet alleen ongevoelig was voor de Maleisische realiteit, maar die bij sommige gelegenheden niets minder dan beledigend was.”

Evans overhandigde premier Mahathir een persoonlijke brief van Hawke. “Ik vertrouw erop dat de problemen nu zijn opgelost, maar ik kan die beoordeling zelf niet maken”, zei Evans. De minister lijkt te zijn geslaagd. Inmiddels is bericht dat Mahathir persoonlijk opdracht heeft gegeven een weinig vleiende televisieserie over Australische rassenrelaties niet uit te zenden.

Hoewel Evans het woord excuus niet in zijn mond heeft genomen, vinden diverse Australische waarnemers dat hij te ver is gegaan om de - naar hun mening hypergevoelige - Maleisiërs te plezieren. Onder de kop ”Evans zegt sorry, waarvoor', schreef de hoofdartikelenschrijver van The Age uit Melbourne: “De reactie van Bob Hawke op het ophangen van Barlow en Chambers vijf jaar geleden - gaf de - opvattingen van veel Australiërs correct weer. Handels- en defensierelaties met Kuala Lumpur zijn belangrijk, maar Australische ministers mogen de belangrijkheid die Australiërs aan hun eigen waarden hechten niet compromitteren.”

Australische en Indonesische diplomaten bezweren intussen dat de relaties tussen beide landen allerhartelijkst zijn. Ze wijzen als voorbeeld op het Timor Gap Verdrag uit 1989. Dit behelst het gezamenlijk exploiteren van de aanzienlijke olievoorraden in de tussen beide landen gelegen Timorzee.

Australische functionarissen, in antwoord op de vraag hoe Indonesië wordt geacht aan te kijken tegen de in een recente defensienota voorgestelde overplaatsing van Australische legereenheden naar het noorden van het eilandcontinent, ontkenden in alle talen dat er een dreiging uit Indonesië werd verwacht. Ze vertrouwen erop dat Djakarta de geografische logica aanvaardt dat een bedreiging uit ieder andere windstreek onmogelijk is.

De Australische regering wil de betrekkingen met de Zuidoostaziatische buren verbeteren door ”elkaar beter te leren kennen'. Zuidoost-Azië wordt steeds rijker en de Australische handel met de zes ASEAN-landen verdubbelde in de laatste vijf jaar, hoewel het aandeel van de totale handel met 6,5 procent nog steeds relatief beperkt is. Door de handelstoename en geografische nabijheid zal de Australische berichtgeving over het gebied verder toenemen.

De Australische pers gebruikt een kritische, Westerse journalistieke ethiek. Volgens ex-ABC-correspondent in Zuidoost-Azië, Graeme Dobell, is het onvermijdelijk dat zich nieuwe problemen zullen voordoen. “In Indonesië kan een minister een decreet uitvaardigen om een krant te sluiten. Een kritisch ingestelde Australische journalist zal altijd blijven berichten over corruptie, schendingen van mensenrechten en milieugevolgen van de vernietigingen van tropische regenwouden”, aldus Dobell.

Volgens Dobell is het overigens nonsens dat de regeringen in Zuidoostaziatische landen niet goed op de hoogte zijn van de manier waarop de pers in Westerse landen werkt: “Deze regeringen zijn heel uitgekiend. Ze weten best dat de regering in Canberra niet kan voorschrijven wat kranten afdrukken. Wegens hun macht over nieuwsmedia in hun eigen land kunnen ze dit echter met moeite accepteren.”

De traditie van een kritische democratische geest in Australië zal de buren af en toe blijven irriteren. Onverwachte ontwikkelingen kunnen de aandacht op de buren vestigen. Een recent voorbeeld. Vlak voor het uitbreken van de Golfoorlog, waarbij Australië direct was betrokken, beschuldigde een door prominente Australiërs geleide actiegroep de regering van hypocrisie.

“Toen Indonesië in 1975 Oost-Timor inlijfde, deed Australië niets, ondanks de dood van zo'n honderdduizend inwoners. Het Timor Gap Verdrag komt neer op het stelen van de eigendommen van de inwoners van Oost-Timor”, zo vond de groep.

De karikatuur Crocodile Dundee is overtrokken, maar de Australiërs herkennen zich er wel in. Ze zien zich graag als goudeerlijke rauwdouwers, die ongezouten meningen van de tong doen glijden en die zich fel tegen onrecht verzetten. Het is niet te vermijden dat de Australische media een deel van die volksaard overnemen.

In de toekomst lijken problemen met de noordelijke buren daarom onvermijdelijk. De buren hebben echter ook een verantwoordelijkheid. Hun spectaculair toenemende welvaart is gebaseerd op vrijheid van goederenverkeer en dienstverlening. In zo'n klimaat kan de vrijheid van informatie en meningsuitwisseling niet helemaal worden onderdrukt.

Intussen realiseert Australië dat de comfortabele moederband met Groot-Brittannië definitief beëindigd is. De Britten accepteerden de brutale Australische hoon over de oude gebruiken en Britse betutteling jarenlang als de verdraagzame ouder, die grove taal van de koter goedpraat met excuses als ”hij meent het zo slecht nog niet'.

In de betrekkingen met de Aziatische buren schiet de diplomatieke bagage van Crocodile Dundee tekort. Een veel grotere culturele gevoeligheid, aanvaarding van de politieke realiteit en een besef te handelen met landen die in hun economische ontwikkeling aanmerkelijk achterlopen in vergelijking met Australië, is daarvoor vereist. De historische band met de Britse Kroon lag Australië beter dan de zakelijke afhankelijkheid van fysiek nabije, maar emotioneel veraf gelegen Aziatische culturen.