Staatsgreep in Sovjet-Unie zegen voor thrillerschrijvers

"Sjvabrin boog zich licht naar voren en hield zijn gezicht vlakbij dat van Gorbatsjov. “Ik heb gelijk gekregen”, zei hij, “je bent werkelijk krankzinnig naief. Het scheelde niets of ik had je gedood. En waarom? Alleen om een oude vriendschap. Je bent te week, Michail Sergejevitsj, je bent gewoon niet hard genoeg voor dit werk.” Uit Herbert Burkholz' thriller Strange Bedfellows (1988).

Ook voordat Sovjet-president Gorbatsjov deze week eventjes werd afgezet, hadden thriller-auteurs hem al ontbelbare malen in het nauw gebracht bij hun moeizame pogingen de Koude Oorlog zo ver mogelijk uit te wringen. In een oneindige reeks thrillers hebben Amerikaanse auteurs de president van de Sovjet-Unie laten vermoorden, ontvoeren en afzetten, gewoonlijk door communisten van het ware geloof, die van het Moederland opnieuw een marxistische vrijplaats willen maken.

Maar zelfs in deze bastions van Koude Oorlog-fictie heeft het verkruimelende communisme grote veranderingen gebracht. Gorbatsjov wordt er meestal voorgesteld als de good guy. En wanneer hij op het laatste nippertje gered wordt, is het nogal eens door de CIA.

Nu de werkelijkheid de fictie heeft ingehaald, lijkt het genre te zullen profiteren van de jongste chicanes in het Kremlin en het lugubere machtsspel. De auteurs van ten minste twee thrillers over een samenzwering tegen de architect van de perestrojka lijken nu de wind in de rug te krijgen.

Uitgeverij Bantam Books maakte deze week bekend dat het de publicatie van Robert Littells nieuwste spionageboek, An Agent in Place - dat oorspronkelijk pas in januari had moeten verschijnen - heeft vervroegd naar volgende maand. Het omslag wordt voorzien van een sticker met de tekst: “De visionaire thriller die de krantekoppen van vandaag achter zich laat”.

De debutant Joseph Finder heeft sinds afgelopen maandag een scherpe stijging opgemerkt in de verkoopcijfers van zijn boek The Moscow Club, dat in februari bij Viking is verschenen. De thriller behandelt een gezamenlijke poging van de KGB en het militair-industriële complex van de Sovjet-Unie om Gorbatsjov van het toneel te verwijderen. Volgens Finder is de toegenomen verkoop niet meer dan rechtvaardig, nadat de Golfoorlog de belangstelling voor zijn boek aanvankelijk had gedrukt. “De mislukte coup is een zegen voor alle thrillerschrijvers,” zegt Joseph Finder. “Het brengt de mystiek en de politieke ondoorgrondelijkheid van de Sovjet-Unie terug - dat zijn noodzakelijke ingrediënten om fictie te kunnen maken.”

Neil Nyren van uitgeverij Putnam, die onder meer de techno-thrillers van Tom Clancy in zijn fonds heeft, zegt dat Finder zijn tijd misschien enigszins vooruit was in zijn beschrijving van een wankelende Gorbatsjov, maar de laatste twee jaar is het onder thrillersschrijvers een “vanzelfsprekendheid” geworden. Volgens Rick Horgan, redacteur bij Warner Books, heeft de verschijning van Gorbatsjov en een vriendelijker Sovjet-Unie de klad gebracht in traditionele Koude Oorlog-thrillers waarin de Russen gluiperige karikaturen waren, die gewoonlijk stonden te trappelen om de Verenigde Staten van de aardbodem te vagen in een nucleaire vuurstorm.

“Schrijvers stonden eigenlijk met hun rug tegen de muur,” zegt Horgan. “Ze moesten Gorbatsjov - of een president met een andere naam die toevallig wel een moeder- of wijnvlek op zijn hoofd had - wel uit de weg ruimen om uit te komen bij hun stokpaardje van een nucleaire confrontatie tussen de supermachten.”

Bekende thrillerschrijvers zoals Tom Clancy en Dale Brown hebben de samenzwering tegen Gorbatsjov als centraal thema overigens tot nu toe grotendeels weten te vermijden. Zij gaven de voorkeur aan nieuwe vijanden van de Westerse samenleving zoals de Colombiaanse drugsbaronnen en een eindeloos aantal slechteriken uit het Midden-Oosten.

De ware thrillerliefhebber weet dat er nog andere variaties zijn. Zo is de Koude Oorlog-nostalgie een tijdlang in de mode geweest. John LeCarré bewandelde dat pad in The Secret Pilgrim, een terugblik op de spionnencarrières die sinds de Koude Oorlog waren uitgebloeid. Een andere bestseller slaat dezelfde weg in: The Deceiver van Frederick Forsyth, waarin een gepensioneeerde spion op de meest sensationele momenten uit zijn loopbaan. Forsyth draagt zijn boek op aan "alle krijgers van de Koude Oorlog' en sluit af met het bitterzoete grafschrift "Dat waren nog eens tijden, vriend'.

“Eigenlijk was het leuker toen het afzetten van Gorbatsjov nog pure fantasie was,” zegt Joseph Finder. Deze week voelde hij zich verscheurd tussen de gelukkige perspectieven voor zijn genre en de sombere gebeurtenissen in Moskou. “Je zou er bijna depressief van worden.”.

© Los Angeles Times