Sociale werkplaats Nederland......en piketpalen in drijfzand

IN DE DRIE dagen die de wereld schokten en de Sovjet-Unie haar augustus-revolutie beleefde, ging op het binnenlandse scherm een aflevering van het Hollandse Drama in reprise. Het kabinet, gebruind en terug van vakantie, boog zich opnieuw over de WAO en begon aan de behandeling van de augustus-brief over de begroting van 1992.

De tragedie achter de dijken met 1,2 miljoen arbeidsongeschikten en werknemers in de ziektewet, 30.000 administrateurs en controleurs bij de uitvoeringsorganisaties, jaarlijkse uitkeringen van ruim 70 miljard gulden voor niet-werkenden en een dreigende kostenoverschrijding van 5,8 miljard gulden in 1992, nadert dit weekeinde wellicht haar ontknoping. Bijna tien jaar nadat voor het eerst werd vastgesteld dat de regelingen voor ziekte en arbeidsongeschiktheid in ons land met een onvermijdelijke logica afstevenen op onbetaalbaarheid en een open sluis vormen naar de uitstoot van arbeid, werkt het kabinet aan varianten op varianten die politiek aanvaardbaar zijn en ook de groei van de WAO indammen. Het is een roemloos spektakel, dat ongeacht de uitkomst zal leiden tot politieke moeilijkheden omdat de achterban van de PvdA bij voorbaat heeft gekozen voor onverdedigbare stellingen en het CDA niet echt wil wijken. De vakbonden hebben een hete herfst beloofd en buiten beeld voeren de gevestigde instellingen van het medisch-bureaucratische complex hun loopgravenoorlogen op om zoveel mogelijk van hun macht te behouden en zo min mogelijk hervorming toe te staan.

HET CONFLICT om de WAO is het meest zichtbare onderdeel van een proces dat in gang is gezet om de Nederlandse verzorgingsstaat te hervormen. Wat in de jaren zestig en zeventig eendrachtig werd opgebouwd door het christelijk en sociaal-democratisch geïnspireerde streven tot sociale sturing van de samenleving, heeft zijn maatschappelijke grenzen bereikt. Met een van de beste gezondheidsstelsels ter wereld heeft Nederland een hoger ziekteverzuim en een groter aantal arbeidsongeschikten dan omringende landen. De arbeidsparticipatie behoort tot de laagste van Europa. Terecht merkte SER-Kroonlid dr. D.J. Wolfson in dat verband op dat op de achtergrond van het WAO-debat de gevoelige vraag speelt of Nederland bereid is tot een systeem dat een hogere arbeidsparticipatie oplevert of de voorkeur geeft aan meer migranten die werken terwijl de Nederlanders van hun uitkeringen leven.

DE PVDA heeft besloten om deze herfst in debat te gaan over de toekomst van de verzorgingsstaat. Na zoveel verloren jaren van oppositie en regeren per illusie is het verheugend dat de sociaal-democraten eindelijk vooruit willen kijken. Maar intussen slaat PvdA-leider Kok het ene piketpaaltje na het andere in drijfzand. Kok doet zijn achterban keer op keer beloftes over de onaantastbaarheid van de sociale zekerheid, die hij dagen later is vergeten. Zo ging het met de WAO - geen beperking van de duur en van de hoogte zei Kok nog op 3 juli en op 13 juli stemde hij in met beperking van de duur - en zo zal het binnenkort ook met de koppeling van de uitkeringen aan de marktlonen gaan. Kok heeft het ook niet gemakkelijk, dat zij eraan toegevoegd, met een partij aan de rand van de afgrond en een achterban, die van behoud en pessimisme aan elkaar hangt.

Handhaving van zowel de WAO als de koppeling zijn met elkaar in strijd, loslating ervan betekent een conflict in de achterban van de PvdA en wellicht een breuk in het kabinet. Maar het kabinet heeft geld nodig nu de tegenvallers zich weer opstapelen. Een van de redenen die een ingreep in de WAO onontkoombaar maken, is dat de rijksbijdrage voor de arbeidsongeschiktheid dit jaar al gedeeltelijk is gebruikt voor extra departementale uitgaven. Daarnaast is ook het kabinet van mening dat de arbeidsparticipatie omhoog moet, omdat anders over enkele jaren tegenover iedere Nederland met geregistreerd werk iemand met een uitkering staat. En intussen wordt de wig, de kloof tussen het bruto- en het nettosalaris als gevolg van de stijgende sociale premies, weer groter, zodat werkgevers arbeid uitstoten en het zwarte circuit verder groeit.

EEN AFSPRAAK voor een reparatie bij de garage of de fietsenmaker moet vaak langer van te voren worden gemaakt dan een afspraak met de tandarts. Dat is op zichzelf geen ramp, maar dit wijst, evenals het gegeven dat uitzendbureaus iemand binnen twee dagen aan een betaalde baan kunnen helpen, op het tekort aan arbeidskrachten in Nederland. Een stelsel van levenslange arbeidsongeschiktheid, zonder herkeuringen en zonder mogelijkheden tot herscholing, de fixatie op een achterhaald begrip van passende arbeid en een koppeling van lonen en uitkeringen brengen geen grotere flexibiliteit op de Nederlandse arbeidsmarkt.

In de Sovjet-Unie gaat het volk de straat op om een einde te maken aan het grootste experiment in sociale sturing dat ooit is opgezet. In Nederland is op bescheiden schaal eenzelfde ommekeer noodzakelijk om marktprikkels in te voeren in een vastgelopen zekerheidsstelsel. Anders zal blijken dat het moeras van onze verzorgingsstaat niet diep maar wel oneindig breed is.