Mislukte coup in Moskou ramp voor China

HONGKONG-TAIPEI, 23 AUG. Voor het orthodoxe communistische regime in China is de spectaculaire mislukking van de staatsgreep van ideologische geestverwanten in de Sovjet-Unie een complete morele, ideologische en diplomatieke katastrofe geworden. Dit is de unanieme mening van ervaren China-specialisten in Hongkong en Taiwan.

Het succesvolle leiderschap van Boris Jeltsin over de anti-coup beweging in Moskou, het gebrek aan efficiëntie van de junta en de verdeeldheid in de Sovjet-strijdkrachten, die een grootschalig bloedbad onder een democratische volksbeweging verhinderden heeft opnieuw aangetoond dat de Chinese "oplossing' zoals toegepast op 4 juni 1989, in meer beschaafde landen niet toepasbaar is. Het isolement van het Chinese regime is daarmee opnieuw onderstreept.

De verwachte radicalisering van het democratiserings- en hervormingsproces onder het duo Jeltsin-Gorbatsjov in de Sovjet-Unie zal een nieuwe bedreiging voor China's belegerde hardliners betekenen. De radicale hervormers in de Chinese partij hebben moed geput uit de Sovjet-evenementen van deze week.

Het onafhankelijkheidsproces in de Sovjet-periferie zal naar verwachting aanzienlijk versneld worden en dit zou de onrust onder China's minderheden in de grensgebieden verder kunnen aanwakkeren. Het zal niet alleen het onafhankelijkheidsstreven in Tibet nog sterker maken. Ook in Xinjiang is een islamistische afscheidingsbeweging en in Chinees Binnen-Mongolië agiteren grote groepen voor aansluiting bij onafhankelijk democratisch Buiten-Mongolië.

China hoopte dat de consolidatie van een orthodox regime in Moskou de "nieuwe wereldorde' onder Amerikaanse hegemonie zou verijdelen. Een door militairen gedomineerd Sovjet-regime zou zijn positie als supermacht proberen te herstellen en dat zou het begin van nieuw Sovjet-Amerikaans antagonisme betekenen. Daarbij zou China als gewiekste derde zijn troefkaarten in de wereldpolitiek kunnen uitspelen en Amerikaanse druk inzake mensenrechten kunnen negeren. Voorts zouden de twee doctrinaire regimes een ideologische alliantie sluiten om het communisme te redden. Deze scenario's zijn niet doorgegaan.

Idioten

“De Chinese leiders zijn kortzichtige idioten. Zij hebben als enig belangrijk land de coup gesteund en nu druipen de geklutste eieren van hun gezichten”, zei een Chinese intellectueel vanuit Peking. Die steun was in tegenstelling tot de regimes in Libië, Irak en Noord-Korea niet openlijk en luidruchtig, want daar zijn Chinese diplomaten te professioneel voor. Niettemin berichtten de Chinese media op maandag en dinsdag het nieuws over de coup zo snel en in zulke details dat Westerse diplomaten de verdenking koesterden dat zij "voorkennis" hadden.

Het dagblad voor intellectuelen Guangming prees Gennadi Janajev als een model-marxist die de economische troebelen en de sociale desintegratie in de Sovjet-Unie zou eindigen. Het persbureau Nieuw China noemde de naam Jeltsin slechts eenmaal en wel in een waarschuwing van Janajev om zijn "opruierij' van arbeiders en andere illegale activiteiten te staken. Toen het getij op woensdag gekeerd was vielen de Chinese media stil. Op donderdag meldde het Volksdagblad in het kort dat Tass bericht had dat Gorbatsjov de toestand weer onder controle had.

Om de schokkende gelijkenis tussen het bloedbad rondom het Plein van de Hemelse Vrede in juni 1989 heeft de televisie geen enkel beeld van de nachtelijke confrontatie rondom het Russische "Witte Huis" getoond. “De Sovjet-junta had het zoveel moeilijker dan onze bejaarde tirannen twee jaar geleden omdat de Sovjet-soldaten een goede opleiding hebben en de Chinese militairen dociele pummels zijn”, commentariëerde een Chinese professor vandaag in een Hongkongs blad.

Het ministerie van buitenlandse zaken heeft de blunders van de media enigszins weten in te perken met een verklaring gisteren dat China de “keuze van het Sovjet-volk respecteert”. “Wij geloven dat de betrekkingen van goede nabuurschap en vriendschap tussen China en de Sovjet-Unie onder president Gorbatsjov zullen doorgaan zich te ontwikkelen”.

Maar daarmee is de schade niet ongedaan gemaakt. De grootste blunder beging China in mei tijdens de tweede Sovjet-Chinese top. Partijleider Jiang Zemin weigerde demonstratief om Boris Jeltsin te ontmoeten omdat hij meende daar Gorbatsjov een plezier mee te doen. Na de ineenstorting van de Oosteuropese communistische regimes eind 1989 oordeelde China uiterst negatief over Gorbatsjov en beschuldigde het hem intern van verraad aan het socialisme.

Evolutie

Na Gorbatsjovs manoeuvres in de richting van de conservatieven beschreven de leiders hem in maart en april van dit jaar weer als een socialist, wiens land slechts tijdelijke problemen had. Na de intieme contacten met Westerse leiders op de G7 en de top in Moskou meende China echter weer dat Gorbatsjov geheel naar het Westen was doorgeslagen en het slachoffer is geworden van de "vreedzame evolutie-strategie van het kapitalisme'.

China zelf voelt zichzelf acuut bedreigd door "vreedzame evolutie-complotten'. De diplomatieke en media-speculaties dat de Chinezen voorkennis van een coup hadden, worden versterkt door verschillende militaire contacten op hoog niveau. In mei bezocht de nu vervangen minister van defensie maarschalk Dmitri Jazov Peking en twee weken geleden was de chef van de Chinese generale staf, generaal Chi Haotian in Moskou, waar hij besprekingen voerde met Jazov en Janajev.

Volgens de Hongkong Standard van vandaag circuleert er een intern partij-document in Peking waarin staat dat China volledige, doch niet openlijke steun aan een coup en daarna grootscheepse hulp aan de nieuwe Sovjet-leiders zou geven. Na het ineenstorten van de coup zou de ontreddering onder de Chinese beleidsmakers zo groot zijn dat een van hen volgens de Standard had uitgeroepen: “Waarom hebben die lafaards (de junta) hem (Gorbatsjov) niet meteen doodgeschoten?”

Door de mislukking van de coup is de krans groot dat China net als na het internationale ostracisme en de sancties in 1989 opnieuw in een psychologische staat van belegering raakt en dat daardoor de binnenlandse heksenjacht op door het Westen besmette "bourgeois-liberalen' weer verder zal verscherpen.

Interessant is wat Boris Jeltsin ten aanzien van China zal gaan doen. Eind vorig jaar wilde hij, na het bezoek van de radicale burgemeester van Moskou Gavriil Popov aan Taiwan, eveneens de Chinese eilandstaat bezoeken, maar Peking protesteerde toen zo luid dat hij er, kennelijk onder druk van de centrale Sovjet-regering van afzag.

Steeds meer landen negeren de Chinese protesten inzake Taiwan en de kans dat Jeltsin dat met nog groter gemak zal doen ligt voor de hand. Taiwan heeft in de voetsporen van Zuid-Korea aangekondigd dat het de Sovjet-Unie op ruime schaal kredieten en hulp wil geven. Naarmate in de Sovjet-Unie het verschijnsel van een confederatie van soevereine staten meer gestalte krijgt ligt het in de lijn der verwachting dat dat ook het patroon voor de toekomstige hereniging van China en Taiwan zal worden.

De premier van Taiwan, generaal Hau Pei-ts'un heeft gisteren verklaard dat de Chinese communistische leiders gedoemd zijn op hun dwaze mars tegen de krachten van vrijheid en democratie in. Hau preoccupeert zich meer dan enige van zijn voorgangers met het vasteland, waarvan de "herovering', niet met militaire, maar kapitalistische middelen in volle gang is.