IISS-DIRECTEUR FRANÇOIS HEISBOURG: Instabiele Sovjet-Unie is nu een gegeven

LONDEN, 23 AUG. De Sovjet-Unie verkeert in een situatie die veel lijkt op die van andere Oosteuropese landen in het najaar van 1989, vlak voordat een einde kwam aan de communistische regimes. “Het hervormingsgezinde communisme sterft, de perestrojka is dood, alleen democratie en introductie van de markteconomie zijn nog aan de orde. Dat is op zichzelf goed nieuws. Maar vanuit de Westerse defensie gezien betekent het ook dat een nieuwe periode van instabiliteit begint. Er zullen niet meer militaire uitgaven nodig zijn, omdat de Sovjet-Unie zwakker en niet sterker uit deze periode komt, maar we moeten ons voorbereiden om politiek en strategisch om te gaan met een instabiele Sovjet-Unie.”

François Heisbourg, directeur van het in Londen gevestigde International Institute for Strategic Studies (IISS), heeft over de Sovjet-Unie van na de mislukte staatsgreep even veel vragen als zekerheden. Dat geldt trouwens ook voor de gebeurtenissen zelf.

Zo wordt de Sovjet-president altijd gevolgd door iemand die in een koffertje een lanceeropdracht in code meedraagt. Een nucleaire aanval kan alleen beginnen wanneer de president deze code tevoorschijn haalt en naar de verantwoordelijke militairen stuurt (die deze vergelijken met hun eigen lanceercodes). Inmiddels zijn er aanwijzingen dat de tijdelijke machthebbers deze codes in hun bezit hielden, maar nooit eerder is zo lang onduidelijk geweest waar het koffertje met lanceercodes zich bevonden heeft. Heisbourg: “Als je kernwapens hebt, kun je het beste een grondwettelijke regering hebben. Dat is voor iedereen het veiligst.”

Had u de poging tot een staatsgreep van afgelopen maandag verwacht?

“Er was een wijdverbreid gevoel dat Gorbatsjov in moeilijkheden was. Toen ik in mei zei dat het najaar en de winter zeer moeilijk voor hem zouden worden, werd ik te pessimistisch gevonden. Maar de confrontatie tussen de democratiseerders en de conservatieven is eind vorig jaar al begonnen, toen Sjevardnadze als minister van buitenlandse zaken opstapte. Een greep naar de macht van de conservatieven was dus goed mogelijk. Het tijdstip was voor iedereen een verrassing. Nu leggen allerlei mensen uit waarom het niet anders kon gebeuren dan op 19 augustus. Maar tevoren heeft niemand gezegd dat het voor 20 augustus zou gebeuren, omdat op die dag de ondertekening van het nieuwe Unieverdrag gepland was.

“Het tijdstip kan trouwens ook een verrassing zijn geweest voor de samenzweerders. De indruk bestaat dat ze nog niet klaar waren voor een staatsgreep. Dat kan een gevolg zijn van hun incompetentie op het gebied van staatsgrepen. Of het heeft te maken met het feit dat ze te ver zijn gegaan in hun pogingen Gorbatsjov ervan te overtuigen dat hij moest aftreden. Ze kunnen het gevoel hebben gehad dat er geen weg terug meer was en daarna met de staatsgreep zijn verder gegaan. Of het is een combinatie van beide factoren.”

Wanneer doorzag u dat deze staatsgreep slecht was voorbereid?

“Dat was maandag aan het eind van de morgen. Het leek geen coup. Iedere korporaal in Ghana weet beter hoe je een staatsgreep moet organiseren dan deze mensen. Je bezet eerst het vliegveld, je snijdt telefoonlijnen af, je arresteert leden van de oppositie, en brengt alle machtscentra onder je controle en dan maak je de staatsgreep bekend - en niet andersom. Deze mensen leken te geloven dat je de macht in de Sovjet-Unie kunt overnemen door middel van een paleisrevolutie zoals in de jaren zestig.”

Was te voorzien dat het leger niet eensgezind de bevelen van de coupleiders zou opvolgen?

“Eind vorig jaar stelde ik over het risico van splijting binnen de strijdkrachten een vraag aan een aantal Sovjet-generaals. Als u nu in de Sovjet-Unie op bloedige wijze een staking moest breken - zoals in 1962 is gebeurd - hoe zou dat dan gaan? Het antwoord was: sommigen zouden gehoorzamen en anderen niet. Er zou dus een reëel gevaar van een splijting zijn.

“Er bestond dus onduidelijkheid over de houding van het leger. Die is niet voorbij. Jeltsin zei afgelopen maandag dat hij op het grondgebied van Rusland het bevel over de strijdkrachten en de KGB overnam. Gorbatsjov, die als president het bevel voert, heeft verklaard alles weer onder controle te hebben. De vraag is nu wie de verantwoordelijkheid heeft. Naar wie moeten Sovjet-soldaten nu luisteren als zij op Russisch grondgebied zijn, naar Jeltsin of naar Gorbatsjov? En als de soldaten niet weten wie ze moeten gehoorzamen, is het moeilijk om efficiënt te handelen. De leiders van de staatsgreep hebben overigens de voorwaarden geschapen voor splijting binnen het leger.”

Zij kenden dat risico toch ook?

“Geprivilegieerde generaals hebben vaak geen enkel idee van wat er in de hoofden van hun soldaten omgaat, ze weten zelfs niet wat er onder jongere officieren leeft.”

Maken we nu het einde mee van het Sovjet-imperium?

“Het is het einde van de kolonisatie. De vraag blijft echter welke banden er zullen blijven tussen het centrum van de Unie en de afzonderlijke republieken en welke republieken geheel buiten de nieuwe structuur willen blijven. In institutionele termen is de Sovjet-Unie nu buitengewoon instabiel. We moeten zien welke modus vivendi er wordt gevonden tussen Jeltsin en Gorbatsjov. De vraag is wat Jeltsin met de Unie wil en welke persoonlijke ambities hij heeft. De antwoorden op die vragen zitten nog in zijn hoofd.”

Verwacht u dat Jeltsin zal snoeien in de machtige defensieindustrie?

“Dat is niet tegen te houden. Jeltsin gaat duidelijk in de richting van de markteconomie, Gorbatsjov kan hem daarbij niet meer remmen. In de defensiesector gaat 25 procent van het bruto nationaal produkt van de Sovjet-Unie om. Voordat de Westerse geïndustrialiseerde landen in zo'n economie geld stoppen, zullen ze eisen dat er meer geld naar andere sectoren gaat. Minder geld betekent nieuwe frustraties voor het leger, dat wapenvermindering en terugtrekking uit de voormalige satellieten ook heeft moeten slikken. Je kunt niet meer met het argument komen dat veranderingen langzaam moeten gebeuren wegens het risico van de hard-liners. Die zijn nu beslissend verslagen. Het beste is, om er nu voor te zorgen dat ze hun koppen niet meer durven opsteken.”

Wat zijn de gevolgen van de mislukte staatsgreep voor de KGB?

“De KGB heeft er een rotzooi van gemaakt. De positie als steunpilaar van de macht die de KGB samen met de communistische partij en het leger in de Sovjet-Unie had, is voorbij. In Westerse samenlevingen zijn geheime diensten geen zelfstandige machtscentra, maar ondergeschikt aan een democratisch gekozen regering. De KGB heeft over enige tijd geen kans meer om als machtscentrum te functioneren. De mislukte staatsgreep betekent tevens het einde van de communistische partij. Gorbatsjov heeft geen politieke toekomst als hij die partij niet heel snel verlaat.”

Voor de voormalige satellietlanden is de onrust bij de grote Sovjet-Unie niet rustgevend.

“Hun problemen zijn niet strategisch, maar economisch. Het verbreken van de economische banden met de Sovjet-Unie zal nu versneld worden. De Sovjet-economie zal er de komende tijd slecht voor staan. De handel met de oude satellieten is al flink teruggelopen en zal verder instorten. Hulp aan die landen heeft nu een grotere prioriteit dan hulp aan de Sovjet-Unie. Als in landen als Polen en Tsjechoslowakije voldoende politieke stabiliteit verzekerd kan worden, heeft dat tot gevolg dat ze sneller een deel van het Westen zijn dan aanvankelijk gedacht werd.”

Als leden van de NAVO?

“Ik denk niet dat iemand het de Sovjet-Unie nog moeilijker wil maken. We moeten de grenzen van de NAVO niet naar het Oosten verleggen.”