ZESTIG UUR DIE DE SOVJET-UNIE EN DE WERELD SCHOKTEN

Ruim zestig uur hielden de plegers van de staatsgreep de Sovjet-Unie en de wereld in hun ban. Daarna moesten ze buigen voor de onbuigzame Russische president Boris Jeltsin. Hieronder een chronologisch overzicht van de gebeurtenissen van de afgelopen drie dagen.

MAANDAG

's Morgens om 3.00 uur (Nederlandse tijd) omsingelen Sovjet-militairen en troepen van de KGB het vakantieverblijf in de plaats Foros op de Krim van president Michail Gorbatsjov. Zij bewaken hem zorgvuldig en houden hem geheel van de buitenwereld afgesloten. Mensen die contact met hem proberen te zoeken worden bedreigd met arrestatie.

Drie uur later worden de inwoners van de Sovjet-Unie opgeschrikt door de korte mededeling van het persbureau TASS dat Gorbatsjov is afgezet. Het staatshoofd is “om gezondheidsredenen niet in staat zijn functies uit te oefenen"" en is derhalve vervangen door de vice-president, Gennadi Janajev.

Even later volgt het bericht dat sinds 3.00 uur die ochtend de noodtoestand van kracht is voor een periode van zes maanden. Weer ruim een uur later onderbreekt de radio de plechtige klassieke muziek, die plotseling de normale programma's heeft verdrongen, voor een boodschap van de nieuwe machthebbers. Deze blijken zich te hebben verenigd in een "staatscomit'e voor de noodtoestand". Het land is onregeerbaar geworden en Gorbatsjovs beleid van perestrojka is in een impasse geraakt, zo houden ze de bevolking voor.

In de loop van de ochtend rukken tanks, pantserwagens en zwaar bewapende militairen op naar het centrum van de hoofdstad. Vooral in de nabijheid van het Russische parlement, ook wel het Witte Huis geheten, posteren zich talrijke pantserwagens. Het parlementsgebouw zal spoedig uitgroeien tot het centrale punt voor de oppositie tegen het nieuwe bewind. Als leider van die oppositie werpt zich al vanaf die zelfde morgen de Russische president Boris Jeltsin op. Even na 10.00 uur Nederlandse tijd spoort hij de bevolking aan tot burgerlijke ongehoorzaamheid tegen het nieuwe bewind dat volgens hem reactionair en anti-constitutioneel is. Uitdrukkelijk verlangt hij de terugkeer van de afgezette president Gorbatsjov.

Intussen vormen zich op verschillende plaatsen in Moskou bescheiden demonstraties tegen de plegers van de coup, onder andere op het Manegeplein en op het Rode Plein. Volgens ooggetuigen zijn er veel mensen op straat die geen enkele belangstelling tonen voor de ongebruikelijke gebeurtenissen. Het "staatscomit'e' laat bekend maken dat de media aan banden zijn gelegd en dat er hard zal worden opgetreden tegen betogingen.

Ook buiten Moskou beginnen zich de eerste tekenen van verzet te manifesteren. In Litouwen roept president Vitautas Landsbergis de bevolking op om zich massaal te verzamelen bij het parlementsgebouw in Vilnius. Later voegt Landsbergis hier nog een noodkreet om hulp aan toe die is gericht tot de internationale gemeenschap. In Kiev begint het Oekraïense parlement een langdurige spoedzitting over de crisis.

Aan het begin van de middag doet Jeltsin in Moskou een oproep tot een algemene staking. Ook noemt hij de machtsovername onwettig. Even later beklimt Jeltsin onvervaard een pantserwagen, drukt de bemanning de hand en spreekt staande op het gevaarte een groepje betogers toe. Ook de vroegere minister van buitenlandse zaken Edoeard Sjevardnadze, die al eind vorig jaar waarschuwde voor een coup, en Gorbatsjovs nauwe medewerker Aleksandr Jakovlev keren zich openlijk tegen het nieuwe bewind en roepen het Westen op tot de vorming van solidariteitscomités met de Sovjet-democratie.

In de Verenigde Staten noemt president Bush de staatsgreep strijdig met de constitutie van de Sovjet-Unie. Hij waarschuwt dat de coup ernstige gevolgen kan hebben voor de betrekkingen tussen de VS en de Sovjet-Unie.

Het aantal demonstraties in Moskou neemt toe. Er spelen zich onder andere op het Manegeplein emotionele taferelen af: duizenden betogers proberen militairen te overreden om de orders van het nieuwe bewind te negeren. Veel mensen, die in veel gevallen op de tanks en pantserwagens zijn geklommen, scanderen Jeltsins naam. Ze steken bloemen in de lopen van de tanks. Een paar uur later verrijzen er bij het Russische parlement en elders in de stad de eerste barricades.

Tegen het einde van de middag houden Janajev en zijn zeven collega's in het "staatscomité' hun eerste persconferentie. De nieuwe president verklaart dat Gorbatsjov nog op de Krim verblijft. Daar is hij herstellende van overspannenheid, veroorzaakt door de vermoeienissen van de afgelopen jaren, aldus Janajev. Hij sluit niet uit dat de president zal terugkeren als hij voldoende is hersteld. De nieuwe leider benut zijn eerste persconferentie tevens om de noodtoestand in de hoofdstad af te kondigen. Het is het eerste maar ook het laatste openbare optreden van de nieuwe machthebbers.

Buiten Moskou groeit de onrust eveneens. In Leningrad heeft de gemeenteraad al opgeroepen tot een algemene staking. De voorzitter van het Letse parlement, Anatolis Gorbunov, maant de Letten tot burgerlijke ongehoorzaamheid. In de Litouwse hoofdstad Vilnius bezetten intussen troepen de telefooncentrale. Aan het begin van de avond verklaart de bevelhebber van het Sovjet-leger in de Baltische staten, generaal Fjodor Koezman, dat hij de controle in Estland, Letland en Litouwen overneemt. Bij een incident in de Letse hoofdstad Riga komt een man om het leven. Verscheidene overheidsgebouwen en ook de radio- en televisiekantoren worden bezet door paratroepen.

In Moskou verzamelen zich 's avonds steeds meer mensen bij het parlement. Ze zijn vastbesloten om hier de nacht door te brengen. Velen van hen zullen hier 48 uur onafgebroken blijven. In de loop van de avond boeken Jeltsin en de zijnen een belangrijk succes, wanneer een groepje militairen met hun tanks de kant kiezen van de oppositie, daarmee gehoor gevend aan de oproep van de Russische president om zich tegen het nieuwe bewind te keren.

DINSDAG

In alle vroegte rukt er dinsdagmorgen een colonne van zo'n 180 pantserwagens van elitetroepen dreigend op in de richting van Leningrad. De burgemeester van Leningrad, Sobtsjak, net als Gorbatsjov afgezet maar niettemin de stuwende kracht achter het verzet in de stad, zal er evenwel later op de dag in slagen om de militairen er toe te bewegen zich van verdere acties te onthouden. Een deel van de militairen bereikt naar verluidt niet eens de stad. Omstreeks het middaguur verzamelt zich een menigte van ten minste 200.000 mensen bij het Winterpaleis om hun woede te uiten over de staatsgreep.

In de grote mijnbouwgebieden geven de mijnwerkers massaal gehoor aan de oproep van Jeltsin om in staking te gaan. Naar verluidt leggen ook talrijke andere werknemers her en der in het land het werk neer.

In Moskou houdt Boris Jeltsin intussen voet bij stuk. Hij eist 's morgens dat artsen van de WHO, de Wereldgezondheidsorganisatie, toestemming krijgen om Gorbatsjov medisch te onderzoeken. Later op de ochtend verlangt hij in een brief aan Anatoli Loekjanov - de voorzitter van het parlement van de Sovjet-Unie, de Opperste Sovjet - een ontmoeting met Gorbatsjov.

In een rede tot een menigte van naar schatting 50.000 mensen, die evenals hijzelf de nacht in of bij het parlementsgebouw hebben doorgebracht, drukt hij zijn gehoor op het hart er op te blijven vertrouwen dat het leger het vuur niet zal openen op de burgers. Tegelijkertijd voorspelt hij als een soort tweede Passionaria dat de “junta er niet langs zal komen”.

In Litouwen spoort het parlement de militairen die in de Baltische staat zijn gelegerd aan om “niet mee te doen aan de misdaad die op het ogenblik door Moskou wordt bedreven”. In Moldavië protesteren tienduizenden in de hoofdplaats Chisinau tegen de staatsgreep in Moskou.

In Den Haag eist de Europese Gemeenschap dat Gorbatsjov in zijn functie wordt hersteld. De Europese ministers van buitenlandse zaken kondigen voorts aan dat het grootste deel van de economische hulp aan de Sovjet-Unie wordt opgeschort. President Bush onthult dat hij met Jeltsin heeft gesproken om hem zijn steun te betuigen bij zijn verzet tegen de oppositie.

Die avond besluit het 105 leden tellende Estse parlement om de republiek onafhankelijk te verklaren. De Russische minderheid in het parlement boycot de stemming. Estland volgt hiermee het voorbeeld van Litouwen dat hiertoe vorig jaar al besloot. De derde Baltische republiek, Letland, zou woensdag eveneens zijn onafhankelijkheid uitroepen.

Aan het eind van de middag beginnen de mensen bij het parlement in Moskou zich voor te bereiden op een aanval door het leger op het parlement die voor die avond wordt verwacht. De mensen stoken vuurtjes, delen het beschikbare voedsel en thee en sterke drank. Ze maken grapjes met de soldaten die aan hun kant staan.

Een belangrijke opsteker voor de menigte is dat in de loop van de middag zich ook een groep bewapende veteranen uit de oorlog in Afghanistan bij de Jeltsin-aanhangers voegt. Jeltsin vertelt de Britse premier John Major via de telefoon dat er voor die avond een avondklok is aangekondigd, die zal gelden van 23.00 uur tot 5.00 uur plaatselijke tijd.

Een ander welkom bericht voor de menigte bij het parlement is dat premier Valentin Pavlov, lid van het "staatscomité' om gezondheidsredenen is afgetreden. Edoeard Sjevardnadze voegt zich intussen eveneens bij de demonstranten in en om het parlement.

Aan het eind van de avond melden waarnemers die in het parlement zitten dat ze schoten hebben gehoord in de nabijheid van het gebouw. Ook enkele honderden meters verderop bij de Amerikaanse ambassade weerklinken schoten. Omstreeks middernacht (Nederlandse tijd) proberen enkele pantserwagens door de barricades ter hoogte van de Amerikaanse ambassade heen te breken. Het komt tot ongeregeldheden. Hierbij vallen ten minste twee doden. Ook elders vallen twee doden onder de oppositie, terwijl volgens de plaatselijke radio ook een soldaat is gedood.

WOENSDAG

Enige tijd voor het aflopen van de avondklok krijgen de mensen in het belegerde parlement in Moskou de verzekering van de chef van de KGB, Vladimir Krjoetsjkov, tevens lid van het "staatscomité', dat er die nacht geen aanval op het gebouw zal plaatshebben. Velen gunnen zich vervolgens enkele uren slaap. Later zal blijken dat de legerleiding bij overleg met de nieuwe machthebbers de avond tevoren heeft gezegd dat ze niet bereid is tot gewapende acties tegen burgers. De tekenen van verdeeldheid binnen het leger nemen toe.

In de Estse hoofdstad Tallinn rollen meer dan 100 militaire voertuigen binnen. Ondanks opgeworpen barricades bezetten ze enige tijd later de zendmast en de studio's van de Estse televisie, die vervolgens niet meer kan uitzenden. Later op de dag ontruimen de troepen de zender evenwel.

Toenemende aantallen troepen beginnen over te lopen naar het kamp van Jeltsin. Sommige troepen beginnen Moskou in de loop van de morgen al te verlaten. De leiding van de communistische partij eist van Janajev dat ze onmiddellijk mag spreken met Gorbatsjov, die formeel nog steeds partijleider is.

Aan het eind van de morgen deelt Jeltsin het Russische parlement mee dat leden van het "staatscomité' proberen Moskou per vliegtuig te verlaten. Ook onthult hij dat Krjoetjskov hem heeft aangeboden om samen naar Gorbatsjov te vliegen. Dit aanbod wordt afgewezen. Het parlement besluit wel om de Russische premier, Ivan Silajev, af te vaardigen naar de Krim om met Gorbatsjov te spreken en om hem te begeleiden op zijn thuisreis.

Een teken van het veranderende klimaat is dat het televisiestation "Vremja' rondom het middaguur overstag gaat en niet meer de conservatieve lijn steunt. Het officiële persbureau TASS meldt dat het verbod op hervorminsgezinde publikaties is opgeheven.

Even later zijn er enige limousines te zien die zich met grote snelheid uit het centrum van Moskou naar het vliegveld Vnoekovo begeven. Het parlement roept de bevolking op om de vluchtende leden van het "staatscomité' aan te houden. Er circuleren onbevestigde berichten dat de leiders van de coup al zijn gearresteerd.

Twee uur later geeft het ministerie van defensie het bevel aan alle troepen om zich uit de hoofdstad terug te trekken. Onder gejuich van de bevolking maken de militairen aanstalten om Moskou te verlaten. In het bijzonder bij het parlementsgebouw slaken de inmiddels uitgeputte aanwezigen een diepe zucht van verlichting. Oud en jong vallen elkaar in de armen om de goede afloop te vieren. Aleksander Jakovlev houdt voor het hoofkwartier van de KGB onder het standbeeld van de oprichter van de geheime dienst van de Sovjet-Unie, Feliks Dzjerzjinski, een toespraak over de overwinning van de democratie.

Tegen 4.30 maakt de voorzitter van de defensiecommissie van de Opperste Sovjet bekend dat het "staatscomité' van Janajev en zijn collega's is ontbonden. Korte tijd later slagen enkele leden van het het comité er desondanks in om het vliegveld Vnoekovo te verlaten, naar verluidt voor "overleg' met Gorbatsjov op de Krim. Janajev zelf is in het Kremlin achtergebleven.

Aan het eind van de middag telefoneert Jeltsin met de secretaris-generaal van de NAVO, Manfred Wörner, die op dat ogenbik nog met de ministers van buitenlandse zaken van de lidstaten vergadert over de crisis in de Sovjet-Unie en over mogelijke stappen die dienen te worden ondernomen. Jeltsin deelt mee dat hij het opperbevel over het leger heeft overgenomen. Ook wordt hij telefonisch gelukgewenst door een reeks van buitenlandse staatshoofden en regeringsleiders onder wie de Duitse bondskanselier Kohl, de Britse premier John Major, de Poolse president Walesa en de Roemeen Iliescu.

De Amerikaanse president Bush belt kort na het bekend worden van de goede afloop geruime tijd met Gorbatsjov in zijn verblijf op de Krim. Volgens Bush verkeert Gorbatsjov in goede gezondheid.

Om 18.15 (Nederlandse tijd) herstelt de Opperste Sovjet Michail Gorbatsjov plechtig in zijn functie van president. Enige tijd later vertrekt Gorbatsjov vanaf het vliegveld Simferopol op de Krim naar Moskou. Ruim na middernacht komt Gorbatsjov weer in de hoofdstad aan. Tegen die tijd zijn de meeste samenzweerders al opgepakt.